ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାନୁଭାବ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କ ଚରଣ ଧୋଇଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗମାସାଜ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଯେଉଁ ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ନାନ ଯୋଗାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ, ସେ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବା ସମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଛି, ସେପରି ମାତା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଜଗତରେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେପରି ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ କବିମାନେ ଏହିପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି। ସୁକର୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁ ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ କିମ୍ବା ଚିତ୍କାର କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୌରବ ନାମକ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେପରି ପୁଅ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକରେ ଯାଏ ଓ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ଯେଉଁ ପୁଅ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ସେ ପାପ କରେ; ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। ଏହି ଜାଣି, ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେଁ; ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଖରେ ସଦା ଶିର ନମାଏ। ଯେତେବେଳେ ମୋ ଗୁରୁ ମୋତେ ଡାକି ଭଲ କି ଖରାପ କ’ଣ, କହନ୍ତି, ମୁଁ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ସେହି କାମ କରେଁ, ପିପ୍ପଳ। ଏହିପରି କରି, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୋଇଛି, ଯାହା ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଛି; ଏହି ଦୁଇଙ୍କର କୃପାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଘୁରେ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଲୋକେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥ ଭାବେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିଛି। ଏଠି ନାଗମାନେ କେମିତି ଚଳନ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେ, ପିପ୍ପଳ; ଏହି ଦୁଇଙ୍କର କୃପାରେ ମୋର ତିନିଲୋକ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି। ଏବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୟାଧର, ତୁମେ ମାଧବଙ୍କୁ ଉପାସନା କର; ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ଥିଲେ, ପିପ୍ପଳ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଲେ। ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମିକ ଓ ନ୍ୟାୟବାନ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ରାଜନ୍। ପିତୃତୀର୍ଥ ନେଇ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି, ମେଧାବୀ ବେନା? କୁହ। ଏପରି ଭାବେ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ମାତାପିତା ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚଉଠିଏଠି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ବେନା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ହେ ଦେବମନ୍ଦିର ନାଥ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ମୋତେ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ଓ ପିତୃତୀର୍ଥ ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହିଛନ୍ତି। ହେ ହୃଷୀକେଶ, ମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଦୟାକରି ଗୁରୁଙ୍କ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ତାପରେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ତୀର୍ଥ ମହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂରକରି ଶିଷ୍ୟମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି। ଶିଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମର ରୂପ; ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୀର୍ଥ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଉପାୟ। ଯାହାଙ୍କ କୃପାରେ, ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ଫଳ ମିଳେ, ପରଲୋକରେ ସୁଖ ଓ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରାଯାଏ। ଗୁରୁଙ୍କ କୃପାରେ, ଶିଷ୍ୟମାନେ ତିନିଲୋକ ସହ ସମସ୍ତ ଚରାଚରକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଶିଷ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ଚର୍ୟା ଓ ଚାଳିତ ପ୍ରଥା ବୁଝିଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେପରି ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶକ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ। ରାଜନ୍, ରାତିରେ ସୋମ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଚରାଚର ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରେ। ଘରରେ ଦୀପ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏପରି ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉପଦେଶର ଆଲୋକରେ ଦୂର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିକୁ, ଦୀପ ଘରକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦେହପତି, ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ; ଏହା ଜାଣି, ଶିଷ୍ୟ ସଦା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟମୟ ଜାଣି, ଶିଷ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଅଛି— ବ୍ରୁଗୁ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନ କହାଯାନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଏକଥର ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଉପଜିଲା: "ମୁଁ କେବେ ପୃଥିବୀରେ ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବି?" ସେ ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନ ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଦିନ ଓ ରାତି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା: "ମୁଁ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଦେଉଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଯାତ୍ରା କରିବି, ଘର, କ୍ଷେତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି।" ଏହାପରେ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଉପଲକ୍ଷେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଗଙ୍ଗା ଧାରା ଅନୁସରି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହିପରି ସେ ନର୍ମଦା, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୋଦାବରୀ ଓ ସମସ୍ତ ନଦୀ ତଥା ସାଗର ତୀର୍ଥ ଗୁଡ଼ିକୁ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରି ସେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ଏପରି ତୀର୍ଥ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦେହ ପବିତ୍ର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭା ଭଳି ଚ୍ୟବନ ଦେହ ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ହେଲା। ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଚ୍ୟବନ ମୁନି ତେଜସ୍ୱୀ ହେଲେ।