ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଏହି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ଅଶ୍ୱ ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର କୂଳ ନିକଟରେ ମାଟି ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଉଁଠି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ମହାସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଖୋଦିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ହତାଶା ଓ ତ୍ୱରାରେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ କପିଳଙ୍କୁ—ଏହି ଦେବମୂର୍ତ୍ତି, ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ପ୍ରଥମ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ। ସେ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ସହିତ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଛିଥିବା ସାଠି ହଜାର ଲୋକ ଦହିଯିବାରୁ କେବଳ ଚାରିଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। ଏହି ଚାରିଜଣ—ହୃଷୀକେତୁ, ସୁକେତୁ, ଧର୍ମରଥୋପର, ଶୂର ଏବଂ ପଞ୍ଚଜନ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କ ବଂଶର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ହେଲେ। ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀହରି ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ବର ଦେଲେ—ବଂଶ, ମୋକ୍ଷ, ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି, ସାଗର ଓ ପୁଅ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସେ ସାଗର ସ୍ୱରୂପ ଲାଭ କଲେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱକୁ ସାଗରରୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କଲେ, ଏବଂ ସେ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏହା ପରେ, ମହାଦେବ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ମହିମା କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିବାମାତ୍ରରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଗଙ୍ଗା, ଯିଏ ପଦ୍ମପଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ମହାପାପ ନାଶିନୀ। ଏହିପରି ନର୍ମଦା, ସରୟୂ, ବେତ୍ରବତୀ, ତାପି, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ରା ଓ ବିପାଶା ମଧ୍ୟ କର୍ମ ନାଶ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ଦୀପା ଏବଂ ବିଦୀପା ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଅଲୋକମୟ, ଏଠାରେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରରେ ସେହି ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ଗଙ୍ଗା ବିଶେଷ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର। ନରକରେ ବନ୍ଧିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେଉଁଫଳ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଲେ ସେହି ଫଳ ଲଭ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ, ଗଙ୍ଗାର ପ୍ରଭାବରେ ପାପ ଗଳିଯାଏ। ସେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ମହାପାପ ନାଶିନୀ। ଗଙ୍ଗା ସଦା ଶୁଭ ରୂପା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି, ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ରତା ଦାତ୍ରୀ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁମାନେ ମାଘ ମାସରେ ନିତ୍ୟ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନିଶ ଶତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ମିଶିଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ପାନ କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ତାପରେ ମହାଦେବ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଲପାଏ ଦେଖି କଥା କହୁଛି; ମୋର ସମସ୍ତ ସ୍ତୁତି ତୁମର ହିମ୍ନ, ପ୍ରଭୁ। ମୁଁ ଯାହା ଖାଏ, ତୁମ ପ୍ରସାଦ; ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଏ, ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ; ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ, ମୋର ନମସ୍କାର ତୁମ ଚରଣ ତଳେ। ମୁଁ ଯାହା କରେ, ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ।" ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିବା, ପ୍ରଣାମ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଧାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅପମଙ୍ଗଳର ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚି ଯାଆନ୍ତି। ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ଅନେକ ପାପ ଦୂରିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅଭିଲାଷା ଓ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେହି କ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗସାଗରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ହୋଇ, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଦାତ୍ରୀ। ସେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ମୁରାରିଙ୍କ ପଦ୍ମପଦରୁ ଝରିଥିବା ଅମୃତ ଧାରା, ଦେବମାନେ ଓ ମାନବମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଦୁଃଖସାଗର ତାରଣୀ, ସ୍ୱର୍ଗ ଯାଉଥିବା ପଥ। ସେ ଏମିତି ଜଳ ବହନ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଗଙ୍ଗାର ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ତଳ, ସେ ଦେବୀ ସ୍ୱର୍ଗ ନଦୀରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ପାପସାଗରରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅପବିତ୍ରତାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ; ସେ ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ମହିମା ଶୁଣି, ମନ ଭୟଭୀତ ହୁଏ କାହିଁକି? ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀ ମନୁଷ୍ୟ ନରକରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ଗଙ୍ଗା ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ରଖିଲେ ଭୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଗୁଣଗାନ, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ ଓ ସ୍ନାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ଅପରାଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବେଦ ଏହାର ପ୍ରମାଣ। ତୁମର ମନରେ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ତୁମର କଲ୍ୟାଣ ହେଉ, ତୁମର ବାଣୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଉ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଓ ଦୀପ୍ତି ଲାଭ କର, ତୁମର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଉ—ଏହି ଅଭିଲାଷା ସମସ୍ତଙ୍କର। ହେ ଶ୍ରୀ ଜାହ୍ନବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟତନୟା, ବ୍ରହ୍ମାକୁମାରୀ, ତିନି ନଦୀର ଶୋଭା, ହେ ପ୍ରୟାଗ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କୃପା କର, ଉନ୍ନତି ଦିଅ, ତୁମ ଦୀପ୍ତିରେ ମୋର ଦଶପ୍ରକାର ଅନ୍ତରିକ ଅନ୍ଧକାର ନଶ୍ଟ କର। ବାଣୀର ଦେବତା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ଏହି ନୀଳ ତୀରକୁ ପୂଜନ୍ତି, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ; ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥରାଜ ଜୟ ହେଉ। ଏଠାରେ ହିମାଲୟଜନ୍ମା ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗନଦୀ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହି, ଲୋକଙ୍କର ତିନି ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି; ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥରାଜ ଜୟ ହେଉ। ଏଠାରେ ଶ୍ୟାମ ବଟବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଏହାର ଛାୟା ପବିତ୍ର, ଯାଁଠାରେ ଦୁଃଖ ଦୂରିଯାଏ, ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥରାଜ ଜୟ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ଏଠାରେ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଲାଗି ଆସନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ରାଜା, ଦେବରୁଷିମାନେ ଦିନେ ଦିନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି: “ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ—ଏହି ପ୍ରୟାଗର ମହିମା।” ଏହାର ଖ୍ୟାତିରେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ପ୍ରଭାୟ ନେତ୍ର ପବିତ୍ର ହୁଏ। ସେ ତୀର୍ଥରାଜ ପ୍ରୟାଗ, ଯାହାର ଆଲୋକ ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି।