ରୂପମୟ ମୁହଁରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଚମକ ଛଟାଇ, ସେ ନାରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏବଂ ମୃଦୁ ହସ କରି, ବୀଣା ଧାରଣ କରି ସେ ଶୀଘ୍ରତାରେ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡିଯାଇଲେ, କାରଣ ମୁଁ ସେଠାରେ କଥା ହେଲି ବୋଲି ମନେ ହେଲା ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କୌଣସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ରାଜା ଯୟାତି ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ—'ମୁଁ ଯେଉଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚତୁର୍ନ୍ନତି ପଶୁ ଦେଖିଥିଲି, ତାହାରୁ ଏହି ମହିଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବେ ବୋଲି ଲାଗୁଛି। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଦାନବମାନଙ୍କର ମାୟାମୟ ରୂପ।' କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ଯୟାତି, ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏହି ଭାବନାରେ ମଗ୍ନ ଥିବାବେଳେ, ମହାବନ ମଧ୍ୟରେ ସେ ନାରୀ ହସୁଥିବା ମୁଁହେଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗୀତ ଶୁଣାଗଲା। ରାଜା ଏକ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ମଧୁର ରାଗ ଓ ତାଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଏହି ମହାସ୍ୱର ଯେଉଁଠାରେ ଆସୁଛି, ତାହା ପ୍ରତି ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ। ପାଣିର ପାରେ ଏକ ଶହସ୍ର ପତ୍ର ଧାରୀ କମଳ ଫୁଲ ଉପରେ ଏକ ମହିଳା ବସିଥିଲେ, ଯିଏ ଗୁଣ, ଶୀଳ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଶୋଭିତ। ସେ ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଓ ଦେବୀୟ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ନିଜସ୍ୱ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ହାତରେ ବୀଣା ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ରାଗ ଓ ତାଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ସଙ୍ଗୀତର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ମନ୍ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ସେଉଁଠି, ଏହି ଚକ୍ଷୁସ୍ମତୀ ଓ ରୂପମୟୀ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷିମଣ୍ଡଳ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ ମନ୍ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେଉଁଠି, ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚରାଚର ନାରୀ ନାହିଁ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ନଟ ମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ଅନୁପ୍ରେରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଭୂକ୍ତିର ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେପରି ଘୃତ ସଂଯୋଗରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଉଥାଏ। ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ଭୂକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଚିତ୍ତ ମୁହଁ ହୋଇ ପଡିଲା, ତାଙ୍କୁ ସେ ରୂପସୀ ନୟନମୁଣ୍ଡ ଦେଖି। ଏପରି ରୂପ ଧାରିଥିବା କୌଣସି କନ୍ୟାକୁ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରିଦେଉଥିଲେ; ଏହି ଭାବରେ ରାଜା ଯୟାତି ଅଲ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ନାରୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋହିତ ହୋଇ ରହିଲେ, ଭୂକ୍ତିର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଗଲେ, କାମ ତାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ରାଜା ଭାବିଲେ—'କିପରି ଏହି ନାରୀ ମୋର ହେବେ? କିପରି ଏହି ଅନୁଭୂତି ଆସିବ? ଯେତେବେଳେ ସେ କୁମୁଦ ମୁଖୀ, କମଳ ନୟନୀ ଯୁବତୀ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ?' 'ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇପାରିବି, ତେବେ ମୋ ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେବ।' ଏପରି ଭାବି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଯୟାତି, ପୃଥିବୀର ଏଶ୍ୱର, ସେ ରୂପବତୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ: 'ତୁମେ କିଏ? କାହାର କନ୍ୟା? ମୁଁ ଯେଉଁ ମହିଳାକୁ ପୂର୍ବେ ଦେଖିଥିଲି, ଏବେ ପୁଣି ଦେଖୁଛି।' ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୟାତି ପଚାରିଲେ: 'ତୁମ ପାଖରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ, ମୁଁ ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର।' 'ମୁଁ ସୋମବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଏଶ୍ୱର, ମୋର ନାମ ଯୟାତି, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହେ ଦେବୀ।' 'ମୋ ହୃଦୟ ତୁମ ସଂଗମ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛି; ଦୟାକରି ଏହି ସଂଯୋଗ ଦିଅ, ମୋର ପ୍ରିୟ କର।' 'ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ମୁଁ ଦେବି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କାମନା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରଭାବିତ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।' 'ଏହିପରି, ମୁଁ ଏ ଦୁଃଖିତ, ତୁମ ଶରଣଗତ ହୋଇଛି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ମୋର ରାଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ଏପରିକି ମୋ ଦେହ—' 'ତୁମ ସଂଯୋଗ ପାଇଁ, ଏହି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ମୁଁ ଦେଇଦେବି।' ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ କମଳମୁଖୀ ନାରୀ ତାଙ୍କ ସଖୀ ବିଶାଳାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ଆସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମର ନାମ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ, ପିତା ଓ ମାତା କଥା କୁହ।' 'ମୋର ଏକାନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶ କର।' ଏହି ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ବିଶାଳା ରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: 'ଶୁଣ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।' 'ଏହି କାମନାକୁ ପୂର୍ବେ ଦେବଦେବ ଶମ୍ଭୁ ଦାହ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀ ହୀନ ହୋଇ, ରତି ବିପୁଳ ଶୋକରେ କାନ୍ଦିଥିଲେ; ସେଇ ପୋଖରୀରେ ରତି ବସିଥିଲେ।' 'ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ମଧୁର ଅନୁରାଗର ଶବ୍ଦ ଦେବତାମାନେ ଶୁଣି, ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଗଲେ।' 'ତାପରେ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ: "ହେ ମହାଦେବ, ମନୋଭାବଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କର।"' '"ଏହି ମହିଳା କିପରି ଦୟାନୀୟ, ସ୍ୱାମୀହୀନ! ଆମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦେଖି, ଦୟାକରି ଏହି ବର ଦିଅ।"' 'ମହାଦେବ କହିଲେ: "ମୁଁ ମନୋଭାବଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କରିବି। ଦେହ ବିହୀନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଞ୍ଚ-ବାଣୀ ମନୋଭାବ ଜୀବିତ ହେବେ।"' '"ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମାଧବଙ୍କ ସହଚର ହେବେ; ଦିବ୍ୟ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତି କରିବେ।"' 'ମହାଦେବଙ୍କ କୃପାରେ ମୀନକେତୁ ପୁନଃଜୀବିତ ହେଲେ; ଏପରି ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦେବୀ କାମମୟ ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।' '"ଯାଅ, କାମ, ସଦା ତୁମ ପ୍ରିୟା ସହ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କର", କହିଲେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ ମହାଦେବ।' 'ପୁନି କାମ ଏହି ପୋଖରୀକୁ ଫେରିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖିତ ରତି ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି କାମପୁଷ୍କରିଣୀ, ରାଜା, ଯେଉଁଠି ରତି ଭଲଭାବେ ଅଛନ୍ତି।' 'ମନ୍ମଥ ଦହିଯିବାବେଳେ, ରତି ଶୋକରେ ଭାସି, ତାଙ୍କ ରୋଷରୁ ଦାହନ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।' 'ସେ ଅଗ୍ନିରେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦାହିଗଲେ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ରତି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ, ସ୍ୱାମୀହୀନ ହୋଇ।' 'ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଲା; ସେଠାରୁ ମହା ଶୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲା।' ଏପରି ଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ ଗାଥା, ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ମୋହିତ କଲା, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ କୃପା ଦ୍ୱାରା କାମ ଓ ରତି ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।