ଏହି ଜଗତରେ ଜଣେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ତାଙ୍କ ଗଳାରୁ ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦ ନିକଳିଥାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଜଣେ ଜଉକ କିମ୍ବା ପାଣି ଭିତରେ ଘାସ ଚେହେରା ଭଳି ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଉପର ଅଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚି ପୁରୁଣା ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁର ଯେତେଦିନ ଦୁଃଖ, ତାହା ତରୁଣା କାମନାର ଦୁଃଖ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଦୁଃଖ ତ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆସା-ତୃଷ୍ଣାର ଦୁଃଖ ସଦା ଅନନ୍ତ। ଏଠାରେ ଦେଖ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ବାମନ ହୋଇଥିଲେ। ଏହିପରି, କ୍ରୋଧ ତ କାମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦୁହିଁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର, କାରଣ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଛାଡ଼ାଯାଇନାହିଁ। ଏଠି ମୁଁ ବୁଝିଲି, ମୃତ୍ୟୁ ନିୟତିର ଗମ୍ଭୀର ତଥ୍ୟ କ’ଣ। ଏହି ଦେହ ଉପରେ ଅଧିକ ଆସା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଭୟଙ୍କର ପୀଡ଼ା। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରକୃତିର ଅନୁସାରେ ଦୁଃଖର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ଚାଲିଛି—ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭୂତକାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୀଡ଼ା ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। ଜଣେ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଉପରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିରାକ୍ତି ଆସେ ନାହିଁ। ଅଧିକ ଖାଇଲେ ଦୁଃଖ, କମ୍ ଖାଇଲେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ। ଖାଇବା ସମୟରେ ଗଳାର ଅସୁବିଧା ହୁଏ, ତେଣୁ ଖାଇବାରେ କେଉଁ ଖୁସି? ଭୋକ ସମସ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି ରୋଗ ବୋଲି ମନ୍ୟ। ଭଲ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଭୋକ ରୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ, ଶକ୍ତି କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥାଏ। ଏହାରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ଭଳି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ; ଏବଂ ଖାଦ୍ୟର ରୁଚି ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଖୁସି ଦେଉଛି, ଏହା ମୁହଁର ଟିପ୍ରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ? ଏହି ଏକ କ୍ଷଣ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ କ୍ଷଣ ପରେ, ଏହା ଗଳାକୁ ପହଞ୍ଚି ହେଉଥିବା ସମୟରେ ହରାଯାଏ। ଏହିପରି, ଭୋକର ରୋଗରେ ଜଳିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଔଷଧ ସମାନ ମନ୍ୟ। ଏହିକୁ ପ୍ରକୃତ ଖୁସି ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ ମାନେ ମନେନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଜୀବ ଭଳି ଶୁଅନ୍ତି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ବନ୍ଧି ଥିଲେ କେଉଁ ଖୁସି? ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଭାରରେ ପିଡ଼ିତ ମନକୁ କେଉଁ ଆନନ୍ଦ? କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ, ସେବା, ଗୋପାଳନ ଓ ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ଅତ୍ୟଧିକ ଶ୍ରମ, ସକାଳେ ପ୍ରକୃତିକ କ୍ରିୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଏହିପରି ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତେ ଆଶା ପୂରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ରାତିରେ ଘୁମରେ ବିଘ୍ନ; ଧନ ଅର୍ଜନରେ ଦୁଃଖ, ରକ୍ଷାରେ ଦୁଃଖ। ଧନ ହରାଇଲେ ଦୁଃଖ, ଖର୍ଚ୍ଚ କଲେ ଦୁଃଖ—ଏହି ଧନରେ କେଉଁ ଖୁସି? ଚୋର, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ନିଜ ଲୋକ, ଏବଂ ରାଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଧନୀମାନେ ସଦା ଭୟରେ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଦେହୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରନ୍ତି। ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀ ମାଂସ ଖାଏ, ପୃଥିବୀରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ପାଣିରେ ମାଛ ମାଛକୁ ଖାଏ—ଏଭଳି ସବୁଠି ଧନୀମାନେ ଭୋଗାଯାନ୍ତି; ସମୃଦ୍ଧିରେ ଠକାଯାନ୍ତି, ଅସମୃଦ୍ଧିରେ ବିଘ୍ନ ଆସେ। ଧନ ଅର୍ଜନ ସମୟରେ ଶ୍ରମ, ଯାହାକୁ ଖୁସି ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ, ସେଥିରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ। ପୂର୍ବରୁ ଧନୀ ମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ପରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ, ଧନର ମାଲିକ ଦୁଃଖୀ, ଯାହାର ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ ସେ ଶୁଖୀ। ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପ, ବର୍ଷାର କଠିନତା, ବାୟୁ, ତାପ, ବର୍ଷା—ସମୟ ସମୟରେ କେଉଁ ଖୁସି? ବିବାହର ଜଟିଳତାରେ ଦୁଃଖ, ଗର୍ଭଧାରଣରେ ଦୁଃଖ; ଜନ୍ମବେଦନାରେ ଦୁଃଖ, ଶିଶୁର ପ୍ରସ୍ରାବ-ପରିଷ୍କାରରେ ଦୁଃଖ, ଦାନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁର ରୋଗରେ ଦୁଃଖ—ହାୟ, କେଉଁ ଅସୁବିଧା, କ’ଣ କରିବି? ଗାଈ ହରାଇଗଲା, ହଳ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଜଣେ ଜଣେ ଭିକ୍ଷୁକ ଘରକୁ ଆସି ଭୟ ଘୋଷଣା କଲେ। ଘରେ ଯୁବତୀ ଜନାନୀ ଓ ଶିଶୁ ଅଛନ୍ତି—ଖାଦ୍ୟ କିଏ ପକାଇବ? ଝିଅର ବିବାହ ସମୟରେ କେଉଁ ପତି ମିଳିବ? ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଅତିକ୍ରମିତ ଘୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଖୁସି? ଘର ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ଚରିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦେହ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଅପକୃତ ମାଟିର ଘଡ଼ାରେ ଜଳ ଭରିଲେ ଯେପରି। ଏକ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ମିତ୍ରତା ଓ ଦ୍ଵେଷର ଚିନ୍ତାରେ କେଉଁ ଖୁସି? ନିଜ ପୁଅଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠି କେଉଁ ଖୁସି? ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ନିଜ ପ୍ରଜାତିରୁ ଭୟ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଆସା କରନ୍ତି, କୁକୁରମାନେ ଏକାଉଁ ଉପରେ ଯେପରି। ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ଯେ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ନିର୍ଭୟ ଓ ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି? ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ବଳଶାଳୀ ମୁନିପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ତାଙ୍କ ହଜାର ହାତ ପୃଥିବୀରେ ପକାଇଦେଲେ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଏହି ଅପୂର୍ବ ପ୍ରତାପୀ ରାମକୁ ବଧ କଲେ। ଜରାସନ୍ଧ ରାମଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଧ୍ୱଂସ କଲେ, ଭୀମ ଜରାସନ୍ଧକୁ ହରାଇଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ। ହନୁମାନଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିକୁ ପକାଇଦେଲେ; ସେ ଅହଙ୍କାରୀ ଦାନବ ନିବାତକବଚମାନେକୁ ହରାଇଲେ। ମହାନ ଅର୍ଜୁନ ବଧ ହେଲେ, ଗୋପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାନ୍ତି। ମେଘକୁ ବାୟୁ ହଟାଏ, ବାୟୁକୁ ପାହାଡ଼ ଅଟକାଏ; ପାହାଡ଼କୁ ଅଗ୍ନି ପୋଡ଼ିଦେଏ, ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳ ନିବାଇଦେଏ। ଏହି ଜଳକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୁଖାଏ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଜଳରେ ଅତିକ୍ରମିତ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ପରେ ଶିବ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଏହି ଜଗତରେ ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ୟତୀତ କେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣି, ଅତି ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଏପରି ଜଗତରେ, କେଉଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ—ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛନ୍ତି?