ଏହି ଶ୍ରୁତିର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱରରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ସେ ଜ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସହିତ ଗଭୀର ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ମୋହରୁ ତା’ର ସ୍ମୃତି ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଆକାର୍ମିକ ପ୍ରଭାବରୁ ଆବେଶ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀରେ ଆସ୍ଥା ଦୃଢ ହୋଇ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ନିଜକୁ, ଅନ୍ୟକୁ, ଦିବ୍ୟତାକୁ ଜାଣିପାରେନି; ସେ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଶୁଣିପାରେନି, ଦେଖିପାରେନି, ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସେ ଏକାଏକି ପଥରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥାଏ, ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ଠେସ୍ ଖାଏ; ତା’ର ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅର୍ଥ ନିବାରେନି। ଏଭଳି ଲୋକ ଲୋଭର ପ୍ରଭାବରେ ଜଗତରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ; ଗର୍ଭର ସ୍ମୃତି ନାହିଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶିବଙ୍କ କଥିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖର ବର୍ଣ୍ନନା କରିବା ପାଇଁ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଲାଗି ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ହେବା ସମୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଲୋକେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଏହି ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଅବିକସିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁବୟସରେ ଏକ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଏଉଁ ମନେ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରେନି, କାମ କରିପାରେନି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ ଦାନ୍ତ ଉଗିବା ଦୁଃଖ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିରତା ଭୋଗ କରେ। ଶିଶୁବୟସରେ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତ ପିଡ଼ାରେ ଶରୀର ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ଭୋଗ କରେ, କେବେ ବସି, କେବେ ଚଳି। ମୋହରେ ଶିଶୁ ମଳ, ମୂତ୍ର ଭକ୍ଷଣ କରିଥାଏ; ଏହି ବୟସରେ କାନ ଛେଦନ, ମାତାପିତାଙ୍କ ମାର ଭୋଗ ହୁଏ। ଅକ୍ଷର ଓ ଅନ୍ୟ ଶିକ୍ଷାରେ ଦୁଃଖ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୁଃଖ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚେତନାରେ ଦୁଃଖ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ରୋଗରେ ପିଡ଼ିତ, ତା’ର ଯୁବବୟସରେ କେଉଁ ଖୁସି ଅଛି? ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ମୋହରୁ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏଠାରେ, ରୋଷିତ ଲୋକ ପାଇଁ, ଆସ୍ଥା କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ରାତିରେ କାମାଗ୍ନିରେ ତା’ର ନିଦ୍ରା ନାହିଁ। ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ମନ ଧନ ଲାଗି ଚିନ୍ତିତ ରହିଥିବାରୁ କେମିତି ଖୁସି ହୁଏ? ଯୁବକ ନାରୀ ସହିତ ଶରୀର ଶ୍ରମିତ ହେଇ ଯେଉଁ ଶୁକ୍ର ବିନ୍ଦୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଖୁସିର ଉତ୍ସ ନୁହେଁ, ଘମ ବିନ୍ଦୁ ପରି ଅଟୁଟ। ଏଉଁ ଲୋକ ଯେଉଁ କି ପୋକା, କୁଷ୍ଠ ରୋଗ, ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ପିଡ଼ିତ, ନାରୀର ଖୁସି ଉପସ୍ଥିତ ଦାଗ ଦେଇ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, ଧନ ଲାଗି ଖୁସି ମଧ୍ୟ ଏହି ପରି ଅଛି। ଏଉଁ ନାରୀର ଖୁସି ଏପରି ଜଣାଯାଏ; ଏହାଠାରେ ଏଉଁଠି ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ। ମନ ଶାନ୍ତି ନଥିବା ଦୁଃଖ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକର ପ୍ରକୃତ ଯନ୍ତ୍ରଣା। ଏଉଁ ଯେଉଁ ଦିନରେ ଏକାଏକି ଲୋକ ଏକାଏକି ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ପଦ ପରେ ଅନ୍ୟ ଦିନ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହୋଇଯାଏ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଆଦର ଥିଲା ତା’ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ନିଜକୁ ଦେଖି, ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲେ, କିଏ ଅନାସକ୍ତ ହେବେନି, ବୁଦ୍ଧି ନଥିଲେ ଛଡ଼ା? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଲୋକ ଜନା, ପୁତ୍ର, ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୁଏ, ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସ ହୁଏ। ଏଉଁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଲୋକ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନି; ତେଣୁ ଯୁବକ ଧର୍ମ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ରୋଗ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଅସମତୁଳନ ଭାବରେ କହାଯାଏ; ଏହି ଶରୀର ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ସଂଯୋଗ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ। ଏହି ଶରୀର ରୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ରୋଗର ପିଞ୍ଜରା ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ବିଭିନ୍ନ ରୋଗରେ ପିଡ଼ିତ ଏହି ଦେହୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ; ଏହି ଦୁଃଖ ନିଜେ ଜାଣିଥାଏ—ଏଠି ଆଉ କଣ କହିବି? ଏହି ଦେହରେ ଏକ ଶତ ଏକ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି; ତା’ରୁ ଏକ ଦିନ ନିଶ୍ଚିତ କାଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟ ଗୁଡିକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ଏଠି କଥିତ ରୋଗ ଔଷଧ, ଜପ, ହୋମ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି କରାଯାଇପାରିବ; ହେଲେ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି କରାଯାଇପାରେନି। ଯଦି ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ବିଷ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାରେ ଲୋକ ଭୟ କରିବେନି, ଏହା ଦୂରେ ରଖିବେନି। ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, ବିଷ, ମନ୍ତ୍ର ଏହି ଦେହୀଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାର ଦେଇଥାଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁସ୍ଥ କରିପାରେନି, ଯଦି ନିଶ୍ଚିତ କାଳ ଆସିଛି; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ନାହିଁ। କୌଣସି ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ମାତା, ଆତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ କାଳ ଦ୍ୱାରା ପିଡ଼ିତ ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେନି। ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରସାୟନ, ତପ, ଜପ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ମିଳିପାରିବ; ହେଲେ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଦେହୀ କର୍ମାନୁସାରେ ପୋକା ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଆସେ; କର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବା ସହିତ ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ କୁହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଏକ ନାମ; ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ନାଶ ନାହିଁ, ଜୀବନ୍ଦ୍ର ମୂଳ ବିନ୍ଦୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ଓ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଜୀବ ଲୋକ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସମ ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଛିନାହିଁ; ଏପରି ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ସେ ଚିତ୍କାର କରେ—‘ହା, ପିତା! ମାତା! ପ୍ରିୟଜନ!’ ଏକ ଧାଡ଼ି ମାଛ ସାପରେ ଗିଲିଯାଏ, ଏପରି ଜଗତ ମୃତ୍ୟୁରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ; ଆତ୍ମୀୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ପ୍ରିୟଜନ ଚାରିପାଖରେ ଅଛନ୍ତି। ପିଆଯାଇଥିବା ମୁଖରୁ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ମନ ଅନେକ ଥର ଅଚେତନ ହୁଏ। ଭ୍ରମରେ ହାତ ପା ଅପ୍ରୟୋଜନ ଚଳାଇଥାଏ; ଶୟ୍ୟା ଠାରୁ ଭୂମି ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା, ଭୂମି ଠାରୁ ଶୟ୍ୟା ପାଇଁ ପୁନଃ ଆକାଂକ୍ଷା।