ଏହି ଜଗତରେ ଜୀବ ଅନେକ ଆସା ଓ କ୍ରୋଧରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ସ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଏ, ଭୋଗ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଜର୍ଜରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷର ଅଧୀନରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ । ଏହି ଦେହ ଗଭୀର ଓ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗର୍ଭପଥ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି, ଯାହାର ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହି ଦେହ ଏକ ପତଳା ଝିଲି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ । ଏହି ଶରୀର ମଳ, ପେଶାବ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥାଏ, ଛଅ ପରତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦେହ ଏକ ଅସ୍ଥି ଗଠନର ତୁଳ୍ୟ । ଏଠାରେ ୩୦୫ ଟି ପେଶୀ ଅଛି, ଅସଂଖ୍ୟ କେଶମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରୁ ଆବୃତ ଏବଂ ତିନି ଓ ଅଧା ପରତ ଅଛି । ଏହି ଦେହ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଏହି ମାଂସ ନଳୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି ନଳୀମାନେ ଭିତରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ରବଣ ରହେ, ଏଠାରେ ୩୨ ଟି ଦାନ୍ତ ଓ ୨୦ ଟି ନଖ ଥାଏ । ପିତ୍ତର ମାପ କୁଡ଼ବ, କଫର ମାପ ଆଢ଼କର ଅର୍ଧ, ଚର୍ବି ୫ ପଳା, ମଜ୍ଜା ତାହାର ଅର୍ଧ ଅଟେ । ପଞ୍ଚ ଅର୍ବୁଦ ପଳା ଓ ୧୦ ପଳା ଚର୍ବି, ୩ ପଳା ରକ୍ତ ଓ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତର ଚାରିଗୁଣା ଅଟେ । ଅର୍ଧ କୁଡ଼ବ ବୀର୍ୟ ଅଛି, ତାହାର ଅର୍ଧ ଦେହୀଙ୍କର ଶକ୍ତି; ମାଂସ ଏକ ଠୁଲ ରୂପରେ ହଜାର ପଳା ଅଟେ । ଏଠାରେ ୧୦୦ ପଳା ରକ୍ତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ପରିମାଣ ଅପରିମିତ; ଏହି ଦେହ ସର୍ବଦା ଆତ୍ମାର ବାସସ୍ଥାନ । ଏହି ଦେହ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାର ଅଂଶ ଅଟେ, କର୍ମର ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏହି ଦେହ କେବେ କେବେ ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହା ସର୍ବଦା ମଳ ଓ ପେଶାବ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହିକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ମଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଟିର ମାଟି ମାନେ ବାହାରୁ ସୁଫଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଅଶୁଦ୍ଧ । ଏହି ଦେହ କେତେବେଳେ ବାହ୍ୟ ପରିଷ୍କାର ଦ୍ୱାରା ସଫା କରାଯାଏ, ତଥାପି ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ରହିଥାଏ; ଏହି ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଅତି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ । ଏହି ଦେହର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ବସ୍ତୁମାନେ ଏହା ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଶୀଘ୍ର ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହିପରି, ଏଠିଏଠି ଦେହର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଅଧିକ; ହେ ଲୋକମାନେ, ଦେଖିନାହାଁ, ଦେହରୁ ପ୍ରତିଦିନ କଣ ବାହାରୁଛି! ଏହି ଦେହର ମଳ ଏହାର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଅଟେ, ତେବେ ଏହି ପାତ୍ର କେମିତି ପବିତ୍ର ହେବ? ଗୋମୟ ଓ କୁଶ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, କଳିକା ଯେପରି ଘସିଲେ ଶୁଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହର ନଳୀମାନେ ପାହାଡ଼ର ଝରଣା ଭଳି ସର୍ବଦା ବହିଥାଏ । ଏହି ଦେହ କଫ, ପେଶାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ ହେବାରୁ ଏହା କେବେ ଶୁଧ ହେଉନାହିଁ; ଏହି ଦେହର କୌଣସି ଅଂଶ ପ୍ରକୃତରେ ପବିତ୍ର ନୁହେଁ, ଯଦିଓ କିଛି ସ୍ଥାନ ଶୁଧ ଦେଖାଯାଏ । ଦିନ ବା ରାତି, ମାଟି ଓ ଜଳରେ ହାତ ଧୁଏଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ଦେହ ସହିତ ସଂଯୋଗ ଭୋଗରୁ ଦୂରେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ । ଏହି ଦେହକୁ ମଧୁର ଧୂପ ଓ ଅଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ଯେପରି କୁକୁରର ପୁଞ୍ଜ ସିଧା ହୁଏ ନାହିଁ, କଳା ଉନ ଶ୍ୱେତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହିପରି, ଶୁଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଂଘିଲେ ବା ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ଏହାରୁ ଦୂରେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ, ନାକ ଚିପି ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ । ଏହି ମହାମୋହ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଛି । ନିଜ ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଂଘିଲେ ବା ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଏହାରୁ ଦୂରେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ । ଯେଉଁଠି ନିଜ ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧରୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିପାରିନାହିଁ, ସେଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିରକ୍ତି କେମିତି ଶିଖାଯିବ? ସମସ୍ତ ଜଗତ ପବିତ୍ର, କେବଳ ଏହି ଦେହ ଅତି ଅଶୁଦ୍ଧ । ଦେହର ମଳ ଓ ଅଂଗ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ଦେହ ପାଇଁ ପରିଷ୍କାରତା କେବଳ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଦାଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଦୁଇଁଟି ଦୂର ହେଲେ ମାନେ ନିଜେ ଶୁଧ ହେବ । ଗଙ୍ଗା ଜଳ, ମାଟି ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେହର ଅଙ୍ଗରେ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦେହ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ନେଇଛି, ସେ ଶୁଧ ହୁଏନାହିଁ । ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ ଓ ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଶୁଧ ହୁଏନାହିଁ । ନିଜ ଦେହକୁ ତୀର୍ଥରେ ଧୁଏଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୁଧି ମିଳେ ନାହିଁ; ମନ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ବା ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ । ମନର ପରିଷ୍କାରତା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଧି ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମାନଦଣ୍ଡ ଅଟେ । ଏକ ନାରୀକୁ କେବେ ପ୍ରେମିକା ଭାବେ, କେବେ କନ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଯଦିଓ ବସ୍ତୁ ଏକ, ମନର ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ଏକ ନାରୀ ନିଜ ପୁଅକୁ ଏକ ଭାବେ, ପତିକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଭାବେ; ଏହିପରି ଜଗତର ସ୍ୱଭାବ । ଏହିପରି, ପୁରୁଷ ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଭାବ ବିନା କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅପେଟିଟ ବିନା ମଧୁର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଖାଦ୍ୟ ଖେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତେଣୁ, ଭାବ ନଥିଲେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ସର୍ବଦା ଭାବ ହେଉଛି କାରଣ; ଉଦ୍ୟମରେ ମନକୁ ପରିଷ୍କାର କର, ବାହ୍ୟ ପରିଷ୍କାରର କ’ଣ ଉପକାର? ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ମନ ଶୁଧ ଓ ପରିଷ୍କୃତ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ; ଜ୍ଞାନର ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଏବେ ବିରକ୍ତି ଓ ଦୟା ଲାଭ କରେ । ଅଜ୍ଞାନ, ରାଗ ଓ ମଳର ଦାଗ ପରିଷ୍କାର ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେହ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଟେ । ଜାଣ, ଜ୍ଞାନ ମୂଳହୀନ, କଦଳୀ ଗଛର କଣ୍ଡର ଭଳି ଅସାର; ଏଭଳି ବୁଝି, ଜ୍ଞାନୀ ଦେହର ଦୋଷ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହିପରି, ସେ ଭବସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏଭଳି ଜନ୍ମର ମହାଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି । ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷ ଓ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରୁ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଜୀବର ମନ ଜନ୍ମ ପରେ ଭୁଲିଯାଏ । ଗର୍ଭର ତୀବ୍ର ପୀଡା ଓ ବାହ୍ୟ ବାୟୁର କଷ୍ଟରେ ଦେହୀ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ ।