ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେହର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜୀବର ଗତିକ୍ରମକୁ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହୋଇନଥାଏ, ସେଠି ଆପଣ ଦେଖିପାରିବେ—ବାୟୁ ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ବିଭକ୍ତ କରି ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ରନ୍ଧି ଦେଉଛି, ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଅଲଗା ହେଉଛି। ହଜମ ଅଗ୍ନିର ଉପରେ ଜଳ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାରେ ଖାଦ୍ୟ ବସିଥାଏ; ଜଳର ତଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି। ଏହି ବାୟୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଜଳକୁ ବହୁତ ତେଜ ତାପ ଦେଉଛି; ଏହି ତାପ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଖାଦ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚାରିପାଖରେ ଚିକ୍କଣ କରି ଦେଉଛି। ଏହି ଚିକ୍କଣ ହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ: ଅପଦାନ ଅଲଗା ହୁଏ ଓ ସାର ଅଲଗା ହୁଏ; ଦେହରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅପଦାନ ଅଲଗା ହୋଇ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅପଦାନ ହେଉଛି—କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିହ୍ବା, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମଳଦ୍ୱାର; ଏହିଠାରୁ ଘମ, ମଳ ଓ ପେଶାବ ତିନିଟି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ନଡ଼ି ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ବନ୍ଧା ଅଛି; ଏହି ନଡ଼ିର ମୁହାଁରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଖାଦ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାରକୁ ରଖିଦେଉଛି। ପ୍ରାଣବାୟୁ ଏହି ସାରକୁ ନଡ଼ିରେ ପୁଣି ପୂରଣ କରି ଦେଉଛି; ଏହି ସାରରେ ପୂରିତ ନଡ଼ି ଦେହକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଚାର କରିଥାଏ। ଏହି ସାର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଦେହର ତାପ ଏହାକୁ ପୁଣି ଚିକ୍କଣ କରିଥାଏ; ଏହା ଚିକ୍କଣ ହେଉଥିବାବେଳେ ଦୁଇପ୍ରକାର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରକ୍ତରୁ କେଶ ଓ ମାଂସ ଆସେ, ମାଂସରୁ କେଶ ଓ ସନ୍ଧି ଆସେ। ସନ୍ଧିରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ରୁ ଚର୍ବି ଆସେ; ମଜ୍ଜାର ରୂପରୁ ଅଭାବ ଏବଂ ସୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରଜନନର କାରଣ। ଏପରି ହଜମ ହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟର ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପାନ୍ତର ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି; ସୁକ୍ର ତାହାର ଶେଷ ରୂପାନ୍ତର, ସୁକ୍ରରୁ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଦୋଷରହିତ ସୁକ୍ର ଗର୍ଭରେ ବସିଥାଏ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ସହିତ ଏହା ନାରୀର ରକ୍ତ ସହ ମିଶିଯାଏ। ସୁକ୍ରର ନିସ୍କ୍ରିୟ ଦିନେ ଆତ୍ମା ତାହାର କାରଣସମୂହ ସହିତ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ତାହାର କର୍ମ ଅନୁସାରେ ନିୟମିତ। ସୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ଏକତ୍ରିତିରୁ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ଏକ ଗଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ ଏହି ଗଠି ଏକ ଫୁଲିକା ହୁଏ। ଏକ ମାସରେ ଏହା ମାଂସ ହୁଏ, ତାପରେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଏହି ଦେହ ଉପରି ଗଠିତ ହୁଏ: ଗଳା, ମୁଣ୍ଡ, କାନ୍ଧ, ପୃଷ୍ଠ ଓ ଉଦର। ଏଭଳି ହାତ, ପା, ପାଶ୍ୱ, କଟି ଓ ଦେହ ଉପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସରେ ସନ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ। ତୃତୀୟ ମାସରେ ଶତାଧିକ ସନ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅନୁକ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମ ମାସରେ ମୁହଁ, ନାକ ଓ କାନ ଦେଖାଯାଏ; ଦାନ୍ତର ବାଣ୍ଡ, ଜିହ୍ବା ଓ ନଖ ତାପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଷଷ୍ଠ ମାସରେ କାନର ମୁହାଁ ପୁଣି ଦେଖାଯାଏ; ମଳଦ୍ୱାର, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସପ୍ତମ ମାସରେ ଅଙ୍ଗର ସନ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହ ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ କେଶ ଦେଖାଯାଏ। ଅଷ୍ଟମ ମାସରେ ଦେହର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଗ ଦେଖାଯାଏ; ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବ ରହିଥାଏ। ମା ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟର ଶକ୍ତି ଓ ଷଡ୍ରସ ନାଳ ଦ୍ୱାରା ଦିନକୁ ଦିନ ଏହି ଦେହ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ତାପରେ ଆତ୍ମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ସ୍ମୃତି ଅର୍ଜନ କରିଥାଏ; ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଶୟନ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ପୂର୍ବ କାର୍ମ ଜାଣିଥାଏ। ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତା କରେ—ମୁଁ ମରିଛି ଓ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ ପୁଣି ମରିଛି; ମୁଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗର୍ଭ ଦେଖିଛି। ଏବେ ମୁଁ ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ସାଧନ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣି ଗର୍ଭରେ ଯିବିନାହିଁ। ମୁଁ ଗର୍ଭରେ ବସି ଚିନ୍ତା କରେ—ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବି, ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଶେଷ କରିଦେଉଛି। ଗର୍ଭର ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ବସିଥାଏ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରେ। ଯେପରି ଏକ ମାଟିଆ ପାହାଡ଼ ତଳେ ଅଟକିଥିବା ଜଣେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଗର୍ଭର ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଦେହୀ ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ। ଏକ ମହାସାଗରରେ ଅଟକିଥିବା ଜଣେ ଯେପରି ବିପଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଗର୍ଭର ରସରେ ଉପୁଡ଼ି ଦେହୀ ଅସ୍ଥିର ରହିଥାଏ। ଏକ ଲୋହା ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିରେ ରନ୍ଧାଯାଉଥିବା ଜଣେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ତେଣୁ ଗର୍ଭର ପାତ୍ରରେ ଦେହୀ ଉଦରାଗ୍ନିରେ ରନ୍ଧାଯାଏ। ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିବା ସୁଇ ଦେହକୁ ଦିନରେ ଦିନ ବେଧିଥାଏ, ଏହା ଗର୍ଭର ଦୁଃଖର ଗୁଣ। ଗର୍ଭ ପରି ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାନରେ ନାହିଁ; ଦେହୀର ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ, ଅପୂର୍ବ ଓ କଷ୍ଟପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏପରି ଗର୍ଭର ଦୁଃଖ ସମସ୍ତ ଜୀବର, ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଗର୍ଭ ଅନୁସାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି। ଜନ୍ମର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଗର୍ଭର କଷ୍ଟରେ ଲକ୍ଷ ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏହି ଦୁଃଖ ଦେହୀର ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ହରାଯାଏ। ଏକ ଇଖ ଚିପି ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଅପଦାନ ଚିପି ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଜନ୍ମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିବା ସମୟରେ ଦେହୀ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟଧିକ, ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଚିପି ଦିଆଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଦେହୀ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ଇଖ ପରି। ଗର୍ଭରେ ଦେହ ଏହି ଚିପି ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଦିଆଯାଏ, ଗୋଳାକାର ଆକୃତିରେ ହାଡ଼ ସହିତ, ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ଓ ଆବୃତ; ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ମାଝିଯାଇଛି, ମଳ ଓ ପେଶାବର ପାତ୍ର, କେଶ, ଦେହକେଶ ଓ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ରୋଗର ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ। ଏହି ଦେହର ଏକ ବଡ଼ ମୁହାଁ ଅଛି, ଅଠ ଟି ବାଟି ବିନ୍ଦୁ, ଦୁଇ ଟି ଓଠ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାର, ଦାନ୍ତ, ଜିହ୍ବା ଓ ଗଳା ଦ୍ୱାରା ସଜିତ।