ନହୁଷର ପୁତ୍ର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଇଲ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତମ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ସେଠାରେ ବସିଛନ୍ତି। ଶୂରବୀର ପୁରୁରବା, ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଶିବି, ମନୁ ଏବଂ ଭୂମିର ନାୟକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ମଧ୍ୟ ସେଠି ବସୁଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ସଗର, ତୁମ ପିତା ନହୁଷ, କୃତଜ୍ଞ ଋତବୀର୍ୟ୍ୟ, ଏବଂ ମହାବୁଦ୍ଧି ଶାନ୍ତନୁ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ବହୁ ்ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଭାରତ, ଯୁବନାଶ୍ୱ ଓ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଯଜ୍ଞପରାୟଣ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱ-ସ୍ୱ କର୍ମଫଳରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ମତଳି କହିଲେ, "ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ସେଥିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ରାଜା! ଏବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କର।" ଏହା ଶୁଣି, ଯୟାତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମତଳି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଁ ଏପରି ଫଳ ପାଇଛି? ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମ୍ପର୍କରେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କୁହ।" ମତଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ରାଜା, ତୁମେ ଅସୀ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂରଣ କରିବା ସମୟରେ, ତୁମର ଦାନ, ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଛି। ଏବେ ତୁମେ ନିଜ କର୍ମ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ, ଭୂମିର ନାୟକ! ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସାଙ୍ଗ ହୁଅ। ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମୟ ଶରୀର ଛାଡ଼, ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଇଚ୍ଛାମତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର। ଭୂମିରେ ଯେପରି ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ, ସେହିପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।" ଏଠିରେ ଯୟାତି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମତଳି, କେଉଁ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଭଲମନ୍ଦ କର୍ମର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ? ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ କିପରି ଲୋକ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଲୋକକୁ ଯାଏ?" ମତଳି କହିଲେ, "ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମୟ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି, ମାନବ ଦେହ ନୁହେଁ, କେବଳ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ସେଠାକୁ ଯାଏ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ କରେ, ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଉପର କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାନ୍ତି।" ଏଠିରେ ଯୟାତି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମନୁଷ୍ୟ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ କରେ, ତାପରେ ଏହା କରି, ଉପର କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଏ। ମତଳି, ଦେହ ଛାଡ଼ିବାରେ କଣ ବିଶେଷ ତଫାତ ଅଛି? କର୍ମ ଶକ୍ତିରେ ଦେହ ପତନ ହୁଏ। ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମିଳେ; ମୁଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖୁନି।" "ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ ସଂଚୟ କରେ? ତେଣୁ କାହିଁକି ସେ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଥିବା?" "ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ—ଏହି ଦୁଇଟି ମିତ୍ର ସଦୃଶ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମା ଏହି ମିତ୍ର ସଦୃଶ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।" ମତଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଠିକ୍। ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ଆତ୍ମା ଚାଲିଯାଏ। ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ।" "ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଦେହ ସଦା ଯୋଡ଼ାଯୋଡ଼ିରେ କ୍ଷୀଣ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖିତ, ରୋଗରେ ଦୂଷିତ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ; ଚିନ୍ତିତ ଓ ବିକଳ ହୋଇ ଜୀବ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।" "ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପୁଣ୍ୟ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ, ଶମ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ବାଧି ରଖିହେବ ନାହିଁ; ଏବଂ ମହାପାପ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଗଳିଯାଏ।" ଏଠିରେ ଯୟାତି ପଚାରିଲେ, "ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କାହିଁକି ହୁଏ, ଏବଂ କିପରି ଦେହକୁ ପୀଡ଼ା ଦିଏ? ଏହା ମୋତେ ଭଲଭାବରେ ବଖ୍ୟା କର।" ମତଳି କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର କାରଣ ଓ ଏହା କିପରି ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା କହିବି। ଦେହ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ ଏବଂ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଚାଲିଯାଏ, ଏହି ଦେହ ନଶ୍ୱର ହୁଏ।" "ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ହ୍ରଦ ଜଳ ଉତ୍ତାପିତ ହେଉଛି, ତାହାରୁ ଧୂଆଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧୂଆଁରୁ ମେଘ ହୁଏ। ମେଘରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜଳରୁ ପୃଥିବୀ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ଜଳ ଯେପରି ନାରୀ ରଜସ୍ୱଳା ହୁଏ, ସେପରି ତାହାରୁ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଗନ୍ଧରୁ ରୁଚି, ରୁଚିରୁ ଆହାର, ଆହାରରୁ ବୀର୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବୀର୍ୟରୁ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଶରୀର ଗଠିତ ହୁଏ। ଯେପରି ପୃଥିବୀ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ତାହା ଉପରେ ରୁଚି ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ରୁଚିର ଆଧାର। ଏଠାରୁ ଗନ୍ଧ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଗନ୍ଧରୁ ରୁଚି ପୁନି ଆସୁଛି।" "ଏହିପରି ମହାଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦେଖ, ରାଜା! କାଠରୁ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଆଉଥରେ କାଠକୁ ପ୍ରଭା କରେ, ସେପରି ଶରୀରରେ ରୁଚିରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରିବାରେ ସଦା ଚଳିଥାଏ।" "ଯେପରି ରୁଚି ଅଧିକ ଅଛି, ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଅଗ୍ନି ଏହି ରୁଚିକୁ ଖାଇଦେଲେ ଭୋକ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଦୁଧ ସହିତ ଆହାରକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ଆହାର ଓ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଅଗ୍ନି ରକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, ଏଠାରୁ କ୍ଷୟ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଶରୀରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ।" "ଯେତେବେଳେ ଅଧିକ ରୁଚି ଥାଏ, ଅଗ୍ନି ଦମିତ ହୁଏ; ଅଧିକ ରୁଚିରେ ଏହା ଜ୍ୱର ଆକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଗଳା, ପିଠି, କମର, ଗୁଦ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ରହେ; ଏହା ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହାର ପ୍ରବଳତା ସଦା ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରେ। ରୁଚି ବନ୍ଧି ଶକ୍ତି ଆକାର ନେଇଥାଏ।" ଏହିପରି ଶରୀରର ଗଠନ ଓ ତାହାର ଅବସ୍ଥା, ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ଓ ତାହାର ଅନ୍ତିମ ଗତି ବିଷୟରେ ଯୟାତି ଓ ମତଳିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଲା।