ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ ଏକ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସ୍ୱରୂପ, ଯାହାର ପାଦ ନାହିଁ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଯାହା ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିନାହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ଲୋକରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ; ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିର୍ମଳ, ସିଦ୍ଧ, ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ବଡ଼ ଯୋଗୀ ବ୍ୟାସ ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଜ୍ଞାତା, ଯାହାର ଆକାର ଚମକ, ଆକାଶ ପରି ଏକ ରଙ୍ଗର, ଅନନ୍ତ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବେଦ ପ୍ରକାଶ କରିଛି, ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ନିକଟର ଗଠନା କହିବି; ମନ ଦେଇ ଶୁଣ: ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ସମସ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକାକି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ଜଳରେ ଶେଷ ନାଗର ଶୟନାରେ ଶୋଇଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ଜଳର ଅନ୍ଧକାରରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ବଡ଼ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ସ୍ଥାନ ଚାହିଁ, ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଉକ୍ଳାନ୍ତ ହେଇ, ଯୋଗରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ନିରାଶ ହେଲେ। ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଶେଷ ନାଗ ଶୟନାରେ ଶୋଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଦେବତା, ଦଶ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ। ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ, ରୂପରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ଏକା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଛନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ଶ୍ରୀମତୀ ନାରୀ ଥିଲେ, କଳି କଜଳ ଦଳ ପରି କଳା, ଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ମୁଖ, ଭୟଙ୍କର ଆକାରରେ। ଏହି ନାରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ବଡ଼ ଋଷି।” ଏଠି ଏକ ପଦ୍ମପତ୍ର ଥିଲା, ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଚଉଡ଼ା। ସେଇ ପତ୍ରରେ, ଦିବ୍ୟ ଦେବୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ବସାଇଲେ; କେଶବ ଶୋଇଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହା ଦ୍ୟୁତିମୟେ, ତୁମେ କିଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମେ ଏକା ଫଳିବାରେ?” ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦେବୀ ସମ୍ମାନରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯିଏ ନାଗ ଶୟନାରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ସେ କେଶବ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ବୈଷ୍ଣବୀ ଶକ୍ତି, ଏଠି କାଳରାତ୍ରୀ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ମାୟାରେ ଯୁକ୍ତ।” ପୁରାଣରେ ଏହି ମହାମାୟାକୁ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରିବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା କହି, ଦେବୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବୀ ଯାଇବା ପରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ, କେଶବଙ୍କ ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିଲା। ସେଠାରୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ ବଡ଼ ଚମକୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ପ୍ରପିତାମହ; ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳ, ଅଗ୍ନି ଆଦି ଦେବମାନେ, ରାଜା, ତାଙ୍କର ଲଭ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରିଛି। ଏହି ଲଭ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରତିକ; ଅଲଭ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଉପାଧିହୀନ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ, ସ୍ୱରୂପ ଦେହୀ ହୋଇଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଓ ପିପ୍ପଳ, ଲଭ୍ୟ। ଏହି ତ୍ରିଭୁବନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଲଭ୍ୟ। ଅଲଭ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଜୀବର ତତ୍ତ୍ୱ, ଯୋଗୀମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହା ମୋକ୍ଷର ଆକାର, ପରମ ଅବସ୍ଥା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱଭାବ। ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ, ହଂସ, ଶୁଦ୍ଧ, ସିଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ—ଏହି ଅଲଭ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ବିଦ୍ୟାଧର, ତୁମ ସାମ୍ନାରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ କହିଦେଲି; ଆଉ କଣ କହିବି? ପିପ୍ପଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଏହି ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠୁ ତୁମେ ପାଇଛ? ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତ୍ରିଭୁବନର ଲଭ୍ୟ ଓ ଅଲଭ୍ୟ ପଥ ଜାଣି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛ। ମୁଁ ତୁମର ତପସ୍ୟାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ଦେଖୁନାହିଁ; ତୁମେ ପୂଜା, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ ଓ ତପସ୍ୟା କରିଛ। ଏହି ଜ୍ଞାନ କିପରି ଆସିଛି, କାରଣ କହ। ସୁକର୍ମ କହିଲେ: ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଜାଣିନାହିଁ, ଶରୀର ଶୋଷଣ କରିନାହିଁ; ମୁଁ ପୂଜା, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ ଧାରଣ କରିନାହିଁ; ଧ୍ୟାନ କରିନାହିଁ, ଉତ୍ତମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଆର୍ଜନ କରିନାହିଁ। ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏକ କଥା ଜାଣି: ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ସମ୍ମାନ କରିବା। ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର ପାଦ ପରିଚ୍ଛନ, ଅଙ୍ଗ ମାସାଜ, ସ୍ନାନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସେବା କରିଥିବି। ଦିନକୁ ତିନିଥର ଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରତି ଦିନ ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପାଦପାନୀୟ ଅର୍ପଣ କରିଥିବି। ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ସତ୍ୟଭାବରେ ସେମାନେ ଯାଏଁ ଜୀବିତ, ସେବା ଓ ପୂଜା କରିଥିବି। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୋର ଲାଭ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ତିନିଥର ଦିନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ସେମାନେ ପୂଜା କରିଥିବି। ମୁଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ, ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଚାଲିବି; ଆଉ କଣ ଆବଶ୍ୟକ ତପ, ଶରୀର ଶୋଷଣର? ଆଉ କଣ ଆବଶ୍ୟକ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ବା ଅନ୍ୟ କର୍ମ? ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ, ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ଦେଖିଛି ପିତା ସେବାରୁ ମିଳେ; ମାତା ସେବାରୁ ପୁତ୍ର ପଥ ମିଳେ। ସମସ୍ତ କର୍ମ, ସମସ୍ତ ବିଷୟ, ତ୍ରିଭୁବନରେ, ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ମାତା ସେବାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ପିତା ସେବାରୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି; ଏଠି ଗଙ୍ଗାର ପବିତ୍ରତା, ଗୟା ଓ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ। ଯେଉଁଠାରେ ମାତାପିତା ବସନ୍ତି, ପୁତ୍ର ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ: ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ଏଠି ମିଳିଥାଏ। ପିତା ସେବାରୁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି; ପିତା ସେବାରୁ ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳେ।