ଔର୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଗରଙ୍କ ଜନ୍ମଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କ୍ରମେ ଶୁଭଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ମହାମୁନି ସମସ୍ତ ଉପନୟନ ଦିକ୍ଷା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦ ଶିକ୍ଷା ସଗରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ ହେଲା, ପରେ ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟା ବି ଶିଖାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଔର୍ବ ଋଷି ସଗରଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେମିତି ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ନିଜ ବଳରେ ସଗର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ସଗର ନିଜ ବଳରେ ହୈହୟବଂଶୀମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ପଲ୍ଲବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଚୁକ୍ତି କରି ସଗରଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଦେଲେ। ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଓ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି, ସଗର ଧର୍ମମୟ ଉପାୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁଶାସନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ରୂପାନ୍ତର କରିଦେଲେ। ଶକମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଅର୍ଧେକ ମୁଣ୍ଡାଇ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯବନ ଓ କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଣ୍ଡାଇଦେଲେ। ପାରଦ, ମୁଣ୍ଡିତ, ପଲ୍ଲବ ଓ ଦାଢ଼ିଧାରୀ ପାଳକମାନେ ବି ସେ ଅନୁଶାସିତ କଲେ। ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଶୀକୃତ କରି ସେ ଧର୍ମର ସ୍ଥାପନା କଲେ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ବିଜୟୀ ଓ ପୃଥିବୀ ଜୟ କରି, ସେ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ଯଜ୍ଞ ଚଳିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ମାଟି ଭିତରକୁ ଚାଲିଗଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ଖୋଦିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାସାଗର ଭିତରେ ଅଶ୍ୱକୁ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅତି ଚେଷ୍ଟାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ସେଠାରେ ଆଦିପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାଥ, ଦିବ୍ୟ କପିଳ ମୁନି ବସିଛନ୍ତି। କପିଳ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ସଠି ହଜାର ପୁଅ ଦହିଗଲେ, କେବଳ ଚାରିଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। ହୃଷୀକେତୁ, ସୁକେତୁ, ଧର୍ମରଥୋପର, ଶୂର ଓ ପଞ୍ଚଜନ—ଏହି ପଞ୍ଚଜଣ ସଗରଙ୍କ ବଂଶର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ହେଲେ। ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ସଗରଙ୍କୁ ଶ୍ରୀହରି ସ୍ୱୟଂ ପାଞ୍ଚଟି ବର ଦେଲେ—ବଂଶ, ମୋକ୍ଷ, ଖ୍ୟାତି, ସାଗର ଓ ପୁଅ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ସାଗର ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଓ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏହିପରେ ମହାଦେବ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ମହିମା କହିବି, ମହାମୁନି। କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯେ କେହି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଗଙ୍ଗା—ଯିଏ ଶ୍ରୀଚରଣକମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ପାପ ପାହାଡ଼କୁ ଧ୍ଵଂସ କରନ୍ତି। ନରମଦା, ସରୟୂ, ବେତ୍ରବତୀ, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ରା, ବିପାଶା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବି କର୍ମନାଶିନୀ। ପୁଷ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ଦୀପା, ବିଦୀପା—ଏହି ନଦୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭାରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଏଠାରେ ହଜାର ଗାଁଁ ଦାନ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ କେବଳ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଲେ ମିଳିଯାଏ। ଗଙ୍ଗା ବିଶେଷ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମହାପବିତ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ନରକରେ ବନ୍ଧିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାପ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଲେ ସେଉଁଠି ମିଳିଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରେଇଯାଏ, ଗଙ୍ଗା ଶକ୍ତିରେ ସେପରି ପାପ ଗଳିଯାଏ। ସେ ସଦା ପବିତ୍ର, ପାପନାଶିନୀ ଓ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ମାତା ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେପରି ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ନଦୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମାଘ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନି ଶତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ ମିଶିଥାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପାନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ମହାଦେବ ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେ କିଛି ପ୍ରଶଂସା କରେ, ତାହା ତୁମର ହିମ୍ନ; ଯେ କିଛି ଭୋଜନ କରେ, ତୁମକୁ ନିବେଦନ; ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ; ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ, ତୁମର ଚରଣକମଳରେ ପ୍ରଣାମ। ଯେ କିଛି କରେ, ସେଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।" ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିବା, ପ୍ରଣାମ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଧାରଣ କରିବାରେ ମହାଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଜୀବନର ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ ଅପାର ଦୁଷ୍କର୍ମ କଟିଯାଏ, ଶତ ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ବି ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯେ ଭକ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଗଙ୍ଗା ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ କାମ୍ୟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ସେ ଦିବ୍ୟ ମହାସାଗରରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ସ୍ୱରୂପେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଦାୟିନୀ। ସେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରୁ ଝରିଥିବା ଅମୃତ ଧାରା, ଦୁଃଖସାଗର ତାରଣୀ, ଦେବମାନବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସ୍ୱର୍ଗପଥର ସୂତ୍ରଧାରିଣୀ। ସେ ଅପରାଧୀମାନେ ତାଙ୍କ ତୀରେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ପ୍ରଭା ଅପବିତ୍ରତାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। "ହେ ମନ, କାହିଁକି ତୁମେ ଭୟଭୀତ? ତୁମେ ନରକକୁ ଭୟ କରୁଛ? ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ପାଇଁ ଭୟ ଆସେ, ତୁମେ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯଦି ପାପ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ପୂର୍ବେ ନରକକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ତେବେ ଆଉ କ'ଣ ଅଛି? କ'ଣ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଧନ ଅବଶିଷ୍ଟ?" ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତି, ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ ଓ ଦେବୀମାନେ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ, ଏଠାରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ବି ମୁକ୍ତି ଆଶାରେ ଆସନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ବି ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବେଦ ଏହି କଥାର ସାକ୍ଷୀ।