ବୃତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗଭୀର କୁଆଁ ତିଆରି ହେଲା, ଯାହାରୁ ଏକ ଦେବୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯିଏ ମହାପାପର ନାଶକ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଦେବୀ ନଦୀ, ଗଙ୍ଗା ପରି, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିବାରେ ମହାପାପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ପୁରାତନ କାହାଣୀ କହିବାକୁ କହାଯାଏ, ଯାହା ଶୁଣିବାରେ ପାପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଓ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଚମ୍ପକ ନଗରରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ସଦା ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଜନତାକୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅନ୍ୟାୟୀ ଥିଲେ, ବେଶ ଭଲ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ତପୋବନ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ। ସେ ବେଦକୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, ଧନୀ ଏବଂ ମୂର୍ଖ, ନିର୍ମମ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ, ଭ୍ରାମ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲିପ୍ତ ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ। ତାଙ୍କର ନାମ ଥିଲା ବିଦାରୁନ, ଏବଂ ଏକ ଦିନ ସେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏହି ନଦୀକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ଏକ କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଥିଲେ; ଏହି ମହାପାପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିଥିବାରୁ ଏପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ଅସତ୍ୟ କଥାକୁ ଅନେକ କଥା କହୁଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ନିର୍ମମ, ବେଦକୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ ଓ ଗୋ-ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଘୋଡ଼ାରୁ ଅବତରି, ପାଣି ପିଇଲେ ଓ ଘରକୁ ଫିରିଗଲେ। ସେହି ଜଳ ପିଇବାରୁ, ତାଙ୍କର କୁଷ୍ଠରୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚିକିତ୍ସିତ ହେଲା; ତାଙ୍କର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହିପରେ, ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ତାଙ୍କର ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେ ସଦା ନିୟମିତ ଭାବେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତେଣୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଅନେକ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କଲେ, ଏହି ଲୋକରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲେ ଓ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହିପରି ଦେବୀ, ଏହି ବେତ୍ରାବତୀ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଜାଣ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମେଘାନ୍ତି ସଂଗୀତା, ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ—କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପାପ ମୁକ୍ତି ହୁଏ; କାର୍ତ୍ତିକ କିମ୍ବା ମାଘ ମାସରେ, ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ବେଦ-ନିନ୍ଦକ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ନଦୀ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ମହାପାପ ମୁକ୍ତି ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ସବ୍ରବତୀ ସଙ୍ଗମ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ହନ୍ତା ମଧ୍ୟ ସଦା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଖେତକ ନଗର ଦିବ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା ଅନେକ ଯୋଗ କରିଥିଲେ; ସ୍ନାନ ଓ ଭୋଜନ କରିଲେ, ପୁନଃଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ବେତ୍ରାବତୀକୁ କଳି ଯୁଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଓ ଧନ ଚାହନ୍ତି— ଏଠି ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସୂର୍ୟବଂଶୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ, ବେତ୍ରାବତୀକୁ ଆସି ସ୍ନାନ କରି, ପରମ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ; ଛୁଇଁଲେ ମନସିକ ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାଶ ହୁଏ; ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଭୋଜନ କରିଲେ ମୁକ୍ତିର ଅର୍ହତା ହୁଏ। ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ କରିଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ; ବାରାଣସୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ବେତ୍ରାବତୀକୁ ଯାଇ, ବିଶେଷ ମେରିଟ ଲାଭ ହୁଏ; ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଚାରି ହାତ ଧାରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ଯାଏ; ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଦେବତା, ପିତୃମାନେ— ସମସ୍ତେ ବେତ୍ରାବତୀରେ ବସିଥିଲେ; ପୁନି ପୁନି କହିବାକୁ କିଛି ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ବେତ୍ରାବତୀ ସମ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ମୁଁ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା, ଋଷିମାନେ— ସମସ୍ତ ଦେବତା ବେତ୍ରାବତୀରେ ବସିଥିଲେ; ଏକଥା, ଦୁଇଥା, ବିଶେଷ ତିନିଥା ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ— ଏଠି ସ୍ନାନ କରିଥିବାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ବେତ୍ରାବତୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏହାପରେ, ଶ୍ରୀ ମହାଦେବ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏବେ ସାବ୍ରମତୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି। ଏଠି ମହାଋଷି କଶ୍ୟପ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ବର୍ଷ ଦୀଘିରେ ଅର୍ବୁଦ ପାହାଡ଼ରେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଆବୃତ, କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏଠି, ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ତୀରେ, ମହାଋଷି କଶ୍ୟପ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏହି ନଦୀ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପ ନାଶକ। ଏକ ଦିନ, ଦେବୀ, ସେ ନୟମିଷ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅନେକ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ମହାଋଷି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'କଶ୍ୟପ, ଆମ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଏଠି ଆଣ।' 'ତୁମ ନାମରେ ଏହି ଗଙ୍ଗା, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଚିହ୍ନିତ ହେବ।' ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି— ସେ ଅର୍ବୁଦ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସି, ସାରସ୍ୱତୀ ତୀରେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ। ମୁଁ, ମହାଦେବ, ଏହି ଦ୍ୱିଜ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଠାରେ ଦେଖା ଦେଲି। ମୁଁ କହିଲି: 'ଉତ୍ତମ ଦେବୀ, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିବା ଏକ ଵରା ଚୟନ କର।