ଶୃତି ଓ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି—ଶାଳଗ୍ରାମ, ଗଲ୍ଲିକା, ସୁରେଶ୍ୱରୀ ଓ ନର୍ମଦାରେ ଶିବ ତୀର୍ଥ, ମାୟାରେ ବିଶ୍ୱରୂପକ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ରୈବତ ପର୍ବତରେ ଉତ୍ପଳାକ୍ଷ ଓ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହେବା ସହ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ପିତୃତୀର୍ଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟ। ବିପାଶା ନଦୀରେ ବିପାପା, ପାଟଳରେ ପୁଣ୍ଡ୍ରବର୍ଧନ, ସୁପାର୍ଶ୍ୱରେ ନାରାୟଣ ଓ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର ଅଛି। ବିପୁଳ ପର୍ବତରେ ବିପୁଳ, ମଲୟାଚଳରେ କଲ୍ୟାଣ, କୋଟିତୀର୍ଥରେ କୌରବ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନରେ ସୁଗନ୍ଧ ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ। କୁବ୍ଜାମ୍ରକରେ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ହରି ପ୍ରିୟ ତୀର୍ଥ, ବିନ୍ଧ୍ୟା ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୈଳ ଓ ବଦରୀରେ ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ ସ୍ମରଣୀୟ। କାଳିଦ୍ୟାରେ କାଳରୂପ, ସହ୍ୟ ପର୍ବତରେ ସାୟକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ରମଣ ଏବଂ ଯମୁନା ନଦୀରେ ମୃଗାଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର। କରବୀରରେ କୁରୁଜନ୍ମ, ବିନାୟକ ପର୍ବତରେ ଉମା ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟ। ଭାସ୍କର ଭୂମିରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ମହାକାଳରେ ମହେଶ୍ୱର, ବିନ୍ଧ୍ୟା ଶୃଙ୍ଗରେ ଅମୃତ ନାମକ ଅଭୟଦ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ମଣ୍ଡପରେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଈଶ୍ୱର ନଗରରେ ସ୍ୱାହାଖ୍ୟ, ପ୍ରଚଣ୍ଡାରେ ବୈଗଲେୟ, ମରକଣ୍ଟକରେ ଚଣ୍ଡିକା ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୋମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ, ପ୍ରଭାସରେ ପୁଷ୍କର, ସରସ୍ୱତୀ ତୀରେ ଦେବମାତ୍ରା, ପାରାବତ କୂଳରେ ବି ଅଛି। ମହାପଦ୍ମରେ ମହାଳୟ, ପୟୋଷ୍ଣୀରେ ପିଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର, ସିଂହିକାରେ ସୌରବେର ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ। କୃତ୍ତିକା କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ତ୍ତିକ, ଶଙ୍କର ପର୍ବତରେ ଶଙ୍କର, ତଦନନ୍ତରେ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପଳାଖ୍ୟ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସଙ୍ଗମରେ ସୁଭଦ୍ରା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ତାପରେ ଗାଣପତ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ପର୍ବତ, ଜାଳନ୍ଧରରେ ବିଷ୍ଣୁମୁଖ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ତାରାରେ ତାରକ, ବିଷ୍ଣୁ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ, ଦେବଦାରୁବନରେ ପୌଣ୍ଡ୍ର ଓ ପୌଷ୍କ କଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ହିମାଲୟରେ ପୃଥିବୀର ହିମ, ତୁଷ୍ଟିକା ଓ ପୌଷ୍ଟିକା ତୀର୍ଥ, ମୟାପୁରରେ କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଶଙ୍କୋଦ୍ଧାର ଓ ଦେବତା ଶଙ୍କଧାରକ, ପିଣ୍ଡରେ ପିଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ, ସିଦ୍ଧରେ ବୈଖାନସ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଛୋଦାରେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାୟକ ବିଷ୍ଣୁକାମ, ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଔଷଧ ଜଳ ଓ କୁଶଦ୍ୱୀପରେ କୁଶୋଦକ ଅଛି। ହେମକୁଟରେ ମନ୍ମଥ, ସତ୍ୟବାଦ ସହ କୁମୁଦ, ଅବଶ୍ୱକ ତୀର୍ଥ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟାରେ ମାତୃକା ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଚିତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମମୟ ତୀର୍ଥ ସବୁ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ନିର୍ମିତ ତୀର୍ଥ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଚୋର, ଶିଶୁ ହନ୍ତା କିମ୍ବା ଗାଈ ହନ୍ତା ମଧ୍ୟ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱାରାବତୀ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଶ୍ରୀଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମହାପ୍ରଭୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଅଚଳ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ଓ ମାସ୍ତର। ମୁଁ ଏହି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ମହାଦେବୀ, ଏହି ହେଉଛି ଏକଶୋ ଆଠ ତୀର୍ଥର ଗଣନା। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସୂଚୀ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଜଗନ୍ନାଥ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପବିତ୍ର କରେ। ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଏଠାକୁ ଯାନ୍ତି ସେମାନେ ପରମ ପଥକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ଏକଶୋ ଆଠ ତୀର୍ଥ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥ ମହିମା ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଦାନ କିମ୍ବା ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଏହି ଲୋକର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଦେବ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକଶୋ ତୀର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନ ଅଛି। ଏବେ, ମହାଦେବ କହିଲେ: "ମୁଁ ବେତ୍ରବତୀ ନଦୀର ମହିମା କହିବି, ହେ ସୁନ୍ଦରି! ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ବୃତ୍ରାସୁର ଏଠାରେ ଏକ ଗଭୀର କୁଆଁ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଏକ ଦେବୀ ଉଦ୍ଭବ କରି ମହାପାପ ନାଶ କଲେ। ଏହି ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ପରି ପବିତ୍ର, କେବଳ ଦର୍ଶନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଶମିତ ହୁଏ।" "ସୁନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରାତନ କଥା କହିବି—ଏହା ଶୁଣିଲେ ମହାପାପୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଓ କର୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।" "ଚମ୍ପକ ନଗରରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ସଦା ଦୁଷ୍ଟ, ଅନ୍ୟାୟୀ ଓ ଜନତାଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅନ୍ୟାୟୀ ଥିଲେ, ବେଦ ବିଦ୍ୱେଷୀ, ବିଷ୍ଣୁ ନିନ୍ଦକ, ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ତପୋବନ ନଶ୍ଚେତା। ସେ ଧନୀ, ମୂର୍ଖ, କୠରୁର, ଧୂର୍ତ୍ତ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିଲେ, ମିଥ୍ୟା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କ ନାମ ବିଦାରୁଣ, ଏବଂ ସେ ଏକ ମୂର୍ଖ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ତାଳିରେ ଏହି ନଦୀକୁ ଆସିଲେ।" "ସେ ଏକ କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଥିଲେ, ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିନ୍ଦାର ଫଳ। ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ, ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣାରେ ସଂଗୀମାନେ ସହିତ ଘୋଡ଼ାରୁ ଅବତରି, ଜଳ ପିଇ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।" ଏହିପରି ତୀର୍ଥ ଓ ଏହାର ମହିମା ଶ୍ରବଣ କଲେ, ଜୀବନ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ନିଶ୍ଚିତ।