ସେଇ ସମୟରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଉପନୟନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର, ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହା ପରେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜା ସଗର ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ତାଳଜଂଘ ଓ ହୈହୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରି ଦଳନ କଲେ। ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଏହିପରି ଶକ ଓ ପାରଦମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଳନ କଲେ। ଏବେ, ନାରଦ ଛାଡ଼ିଲେ, “ହେ ଶଙ୍କର, ଏବେ ସଗରଙ୍କ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ କୁହନ୍ତୁ।” ତେବେ ମହାଦେବ କହିଲେ, “ସେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ଖ୍ୟାତି ଓ ବଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ବିପଦ ଆସିଲା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଛିନି ନିଆଯାଇଥିଲା। ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ, ଶକ, ଯବନ, ପାରଦ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ପହ୍ଲବ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜନଗୋଷ୍ଠୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ହୈହୟଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ସଗର ଅବସାନରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସଙ୍ଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଗର୍ଭବତୀ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସହପତ୍ନୀ ପୂର୍ବରୁ ପୁତ୍ର କାମନାରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ବରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ପତିଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ତେବେ ଔର୍ବ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ୟ କରି କହିଲେ—“ତୁମ ପୁତ୍ର ଧର୍ମିକ, ଗୁଣବାନ୍ ଓ ପ୍ରିୟ ହେବେ।” ଏହି ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ପାଇଁ ସେ ଆତ୍ମହତ୍ୟାର ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ିଲେ। ଦୁଇ ମାସ ପରେ, ପୁତ୍ର ଔର୍ବଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବଢ଼ିଲେ। ଔର୍ବ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଉପନୟନ ଆଦି କ୍ରମକ୍ରମେ କରିଦେଲେ। ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ହେଲା, ପରେ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଶିଖିଲେ। ଔର୍ବ ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ଏମିତି ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ନିଜ ବଳରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ ହେଲେ। କ୍ରୋଧରେ, ସେ ହୈହୟମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କଲେ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ପଲ୍ଲବମାନେ ପ୍ରହାରିତ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ସହ ଚୁକ୍ତି କରି ସଗରଙ୍କୁ ନିରୋଧ କଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଦେଲେ। ସଗର ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଓ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି, ଧର୍ମପଥରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବଶ କଲେ ଓ ଏକ ନୂତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲେ। ସେ ଶକମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଅର୍ଧ ମୁଣ୍ଡାଇ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯବନ ଓ କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇ ଦେଲେ। ପାରଦ, ମୁଣ୍ଡା ଓ ଦାଢ଼ିଆ ପଲ୍ଲବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଶ କରିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଧର୍ମର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପୃଥିବୀରେ ଜୟ ପାଇ ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ରାଜା ସଗର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଧରା ଭିତରକୁ ନେଇଯିବାଯାଇଥିଲା। ତେବେ ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ଖୋଦିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଅତି ଉତ୍ସାହରେ, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିପୁରୁଷ କପିଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଛିଲେ ଲୋକନାଥ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ। ସେ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ସଠି ହଜାର ପୁଅ ଦହିଗଲେ, କେବଳ ଚାରିଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। ହୃଷୀକେତୁ, ସୁକେତୁ, ଧର୍ମରଥୋପର, ଶୂର ଓ ପଞ୍ଚଜନ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କ ବଂଶର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ହେଲେ। ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ହରି ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ବର ଦେଲେ—ବଂଶ, ମୋକ୍ଷ, ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ପୁଅ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମୁଦ୍ରର ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ସମୁଦ୍ରରୁ ଅଶ୍ୱ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଏକଶେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏବେ, ମହାଦେବ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ମହିମା କହିବି, ଏହା ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର ସମସ୍ତ ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯିଏ ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲେ, ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଗଙ୍ଗା, ଚରଣକମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମହାପାପ ନାଶିନୀ। ଏହିପରି ନର୍ମଦା, ସରୟୂ, ବେତ୍ରବତୀ, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ରା, ବିପାଶା ମଧ୍ୟ କର୍ମ ନାଶ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ଦୀପା, ବିଦୀପା—ଏମାନେ ସୂର୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳଯେତେ, ଗଙ୍ଗା ଦର୍ଶନ କଲେ ସେହି ଫଳ ତୁରନ୍ତ ମିଳେ। ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅତି ପବିତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଉପକାରୀ। ନରକରେ ବନ୍ଧି ଥିବା ପାପୀଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଗଙ୍ଗା ଦର୍ଶନରେ ସେଉଁଠି ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ, ଗଙ୍ଗାର ପ୍ରଭାବରେ ପାପ ଗଲିଯାଏ। ସେ ସବୁବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ପୂଜ୍ୟ, ଶୁଭ ଓ ପାପନାଶିନୀ। ସେ ନିତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ; ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ସେ ଦିବ୍ୟ ମାତା, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁମାନେ ମାଘ ମାସରେ ନିୟମିତ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତିନି ଶତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଏକଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ପାନ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ମହାଦେବ ପୁନି କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ନେହରେ କହୁଛି; ମୋର ଯେଉଁ ପ୍ରଶଂସା, ତାହା ତୁମର ସ୍ତୁତି। ମୁଁ ଯାହା ଭୋଜନ କରେ, ତାହା ତୁମ ପ୍ରସାଦ। ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଏ, ତୁମେ ମୋତେ ପଠାଅଛ। ମୁଁ ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଇଲେ, ମୋର ପ୍ରଣାମ ତୁମ ଚରଣ ଦୁଇଟିରେ। ମୁଁ ଯାହା କରେ, ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ତାହାରେ ତୁମେ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ।