ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, କଞ୍ଚନମାଳିନୀ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୃତି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଦେଖି ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ—“ହେ ରାକ୍ଷସ, ମୋର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମ ଜୀବନ କଥା କହ; କେଉଁ କର୍ମରେ ତୁମେ ଏପରି ବିକୃତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ଜନ୍ମ ନେଲା?” ସେ ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଦାଢ଼ି, ଲମ୍ବା ଦାନ୍ତ, ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ଭାବରେ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ବସୁଛି। ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଁଲେ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ମୁଁ କହିବି— ହେ ଶାନ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଗୁଣରେ ଅନୁସ୍ଥିତ, ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭାବୁଛି, ସୁନ୍ଦର ନୟନବତୀ ଓ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗୀ ତୁମେ ସମ୍ମାନିତ। ହେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ଏହି କ୍ରୂର କର୍ମର ପ୍ରତିକାର ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କରିପାରିବେ; ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ଅପରାଧ କଥା ଖୋଲି ଭାବେ କହୁଛି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଃଖ କହିଲେ ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ଶୁଣ, ମୁଁ ଋଗ୍ବେଦର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା କାଶୀର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲି। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର ବଂଶର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲି; ହେ ସଂକୋଚିତା, ଅପରାଧୀ ରାଜା, ଶୂଦ୍ର ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଥିଲି। ବାରାଣସୀରେ ମୁଁ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି, ଯାହା ଏକ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ। ଅନେକଥର ବାରଣ କରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଏହି ପାପ କରିଥିଲି। ଚଣ୍ଡାଳ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନ ନେବାକୁ ମୁଁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିନଥିଲି; ତାଏଁ ମୋ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ କରିଥିଲି; କୌଣସି ପାପ ନଥିଲା ଯାହା ମୁଁ କରିନଥିଲି। ହେ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗୀ, ଏଠି ଆଉ ଏକ ଦୋଷ ଶୁଣ; ଅବିମୁକ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସାନା ପାପ ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତ ସମ ଭାରୀ ହୁଏ; ସେ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିନଥିଲି। ଏପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏଠି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଲି; ଅବିମୁକ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ନରକକୁ ଯାଇନଥିଲି। ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେପରି ପାପୀ ହେଉନାହିଁ, ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠି କୃତ ପାପ ବଜ୍ର ସମ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ସେହି ବଜ୍ର ସମ ପାପ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଜନ୍ମ ରାକ୍ଷସ ହେଲା; ହିମପର୍ବତରେ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର, ପାପୀ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ମୁଁ ଦୁଇଥର ଗୃଧ୍ର ବଂଶରେ, ତିନିଥର ବାଘ ଭାବେ, ଦୁଇଥର ସର୍ପ ଭାବେ, ଏକଥର ପେଚା ଏବଂ ପରେ ବନ ଶୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲି। ହେ ଦୀପ୍ତିମୟୀ, ଏହି ମୋର ଦଶମ ରାକ୍ଷସ ଜନ୍ମ; ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଏହି ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକରେ କଟାଇଛି। ହେ ଶାନ୍ତା, ଏହି ଦୁଃଖସାଗରରୁ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଏଠି ମୁଁ ତିନି ଯୋଜନା ଜମିନ୍କୁ ଜନ୍ତୁଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇଛି। ମୁଁ ଅନେକ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପ୍ରାଣୀକୁ ବିନାଶ କରିଛି; ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମନ ସଦା ଦୁଃଖିତ ରହିଛି। ତୁମକୁ ଦେଖିବାର ନେକ୍ତର ଝରିବାରେ ମୋର ମନ ଶିତଳ ହୋଇଛି; ତୀର୍ଥର ଫଳ ସମୟରେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ତୁରନ୍ତ ଫଳଦାୟୀ। ତେଣୁ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଭୃକ୍ତିବତୀ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ତି ଲୋକେ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଏହି ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖ ସବୁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ବିରଳ, ତୁମେ ଏଠି କି କରିବା ଉଚିତ ଜାଣ; ତେଣୁ ମୁଁ ଆଉ କିଛି କହିବି ନାହିଁ। ‘ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦୁଃଖସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି?’—ଏହି ଚିନ୍ତାରେ, ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପୋଷକ। ଦୁଧ ସାଗର କେବଳ ହଂସକୁ ତାହାର ଜଳ ଦେଉଛି, କଖରୁ କୁହୁଡ଼ିକୁ ନୁହେଁ। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏପରି ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲା। ଧର୍ମଦାନ ଦେବାକୁ ମନ ରଖି, କଞ୍ଚନମାଳିନୀ ଗାଇଲେ: “ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି—ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଦୁଃଖିତ ହେବା ନାହିଁ। ମୁଁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରି, ତୁମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିବି; ପ୍ରତିବର୍ଷ ମୁଁ ନିୟମରେ ଅନେକ ମାଘ ବ୍ରତ କରିଛି। ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ, ଶ୍ୱେତ କଳା ଦୁହିଁ ତୀର୍ଥରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କରିଛି; ଏହି ପୁଣ୍ୟର ଗଣନା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ରାକ୍ଷସ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କହିଛନ୍ତି ଧର୍ମ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ବର୍ଷା ହେଲେ ସାଗର କ’ଣ ଫଳ ପାଏ? ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଅନୁଭବ କରିଛି, ହେ ରାକ୍ଷସ। ସେହି ପୁଣ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି, ଯାହା ତୁରନ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ଏହିପରି କହି, ସେ ଜଳ ହସ୍ତକମଳରେ ଧରି, ମାଘ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କଲେ। ସେ ମାଘ ବ୍ରତ ଜନିତ ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହି ମାଘ ବ୍ରତର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଶୁଣ, ରାଜନ। ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ, ରାକ୍ଷସ ଦେହ ମୁକ୍ତ ହେଲା; ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଦେବପଥରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଷ୍ପିତ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଆକାଶ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଚମକୁଥିଲେ; ତା’ପରେ ସେ ଆନନ୍ଦରେ କଞ୍ଚନମାଳିନୀଙ୍କୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। “ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, କର୍ମଫଳଦାତା ପ୍ରଭୁ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି; ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଏବେ କରୁଣାବଶତଃ ମୋପାଇଁ କୃପା କର; ମୋତେ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ମାର୍ଗ ଶିଖାଅ। ମୁଁ ଏମିତି କରିବି ଯେ, କେବେ ପାପ କରିବି ନାହିଁ; ତୁମଠାରୁ ଶୁଣି, ତୁମ ଅନୁମତିରେ, ପରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯିବି।” ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏପରି ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି, କଞ୍ଚନମାଳିନୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କଲେ— “ସଦା ଧର୍ମକୁ ଅନୁସର, ପ୍ରାଣୀହିଂସା ତ୍ୟାଗ କର, ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ସେବା କର, କାମ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କର; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ କଥା ଛାଡ଼, ସତ୍ୟ କହ, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଦେବଲୋକକୁ ଯାଅ। ତୁମ ହଡ଼, ମାଂସ, ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କର; ଜନାନୀ, ପୁତ୍ର, ଆଦିରେ ମମତା ଛାଡ଼; ଏହି ଜଗତକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଦେଖ, ବିରାଗର ରସରେ ଆନନ୍ଦ ନେ, ଯୋଗରେ ନିଶ୍ଚଳ ରୁହ।