ଏକ ଦିନ ରାଜା ଭାବୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦାନ ନାହିଁ, ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ତେବେ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ କେଉଁଠି? ସତ୍ୟ କହ, ଏହି କରୁଣା ଧର୍ମ କଣ ପରି? ତାହା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ପାପ ଦେହି କହିଲେ—ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ତିଆରି, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ବାୟୁ ସ୍ୱରୂପ; ଏମାନେ ଏକାଉଁଠି ଜଡିତ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଳରେ ବୁଡବୁଡି ଉପଜି ମିଶିଯାଏ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ମିଶି ଦେହ ତିଆରି କରେ। ପୃଥିବୀ ଧୂଳିରେ ରହେ, ଜଳ ତାହାରେ ବସିଥାଏ, ତାହାରେ ଅଗ୍ନି ଦିଶେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାୟୁ ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଚଳେ। ପରେ ଆକାଶ ଘେରି ଧରେ, ଏବଂ ବୁଡବୁଡି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ; ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୋଲ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ, ପରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସଂଯୋଗ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ଆତ୍ମା ଚାଲିଯାଏ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯାଏ; ଅଜ୍ଞାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକାଉଁଠି ଲେନଦେନ କରିଯାନ୍ତି। ଏହି ମୂଢତାରୁ ଲୋକେ ପିତୃ ଦିବସରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ କରନ୍ତି; ମୃତ ଲୋକ କେଉଁଠି ଖାଉଛି, ରାଜନ୍? ସେ କିପରି? କେଉଁ ଜ୍ଞାନ, କେଉଁ ଦେହ, କିଏ ଦେଖେ? ଆମକୁ କହ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭୋଜନ ଖାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାହା ପାଇଁ? ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଫଳହୀନ। ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବି—ବେଦୀୟ କ୍ରିୟାର କଠୋରତା। ଘରକୁ ଅତିଥି ଆସିଲେ, ଦ୍ୱିଜ ଏକ ମହା ବୃଷ ରନ୍ଧନ କରେ, କିମ୍ବା ଏକ ଛାଗ, ରାଜନ୍, ଅତିଥିକୁ ପୋଷଣ କର। ଅଶ୍ୱମେଧେ ଘୋଡ଼ା, ଗୋମେଧେ ବୃଷ, ନରମେଧେ ମନୁଷ୍ୟ, ଭାଜପେୟେ ଛାଗ ବଳି ହୁଏ। ରାଜସୂୟେ ବହୁ ପ୍ରାଣୀ ହତ, ପୁଣ୍ଡରୀକେ ହାତୀ, ଗଜମେଧେ ଦନ୍ତି ହତ। ସୌତ୍ରାମଣୀରେ ଏକ ଛାଗ ବଳି ଦିଆଯାଏ; ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ବଳି ରହିଛି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପଶୁ ହତ କରିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ; ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହାର ଚିହ୍ନ କ’ଣ? ଅପରାଧ ଶୂନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ମହାୟଜ୍ଞରେ ହିଂସା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଧର୍ମ କ’ଣ, ଫଳ କ’ଣ, ରାଜନ୍? ଯେଉଁଠାରେ ବେଦୀୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପଶୁହତ୍ୟାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠାରେ କରୁଣା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ; କରୁଣା ବିନା ଧର୍ମ ଫଳହୀନ। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀର ରକ୍ଷା ହୁଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ଅଛି; ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ତପ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, କରୁଣା ନାହିଁ ହେଲେ ଧର୍ମ ନାହିଁ। କରୁଣା ବିନା ବେଦ ବେଦ ନୁହେଁ। ଯିଏ କରୁଣା ଏବଂ ଦାନରେ ନିତ୍ୟ ନିଷ୍ଠ, ସେ ପ୍ରାଣୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁହାଯାଏ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ଦୟ ଓ ପଶୁହତ୍ୟାରେ ଲିନ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, କଠୋର ଓ କ୍ରୂର। ଛଳକାରୀ କଥିତ ବେଦ ଅଜ୍ଞାନମୟ; ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ବେଦ ଦୃଢ଼। କରୁଣା ନାଥିବା ବେଦ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ନାହିଁ। ବେଦ ବେଦ ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଦାନର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସେପରି ଦାନର ମଧ୍ୟ; ଜିନଙ୍କର ଧର୍ମ ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ବହୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଧର୍ମ କହିବି; ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତ ମନରେ କରୁଣା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର। ଚଳ ଅଚଳ ଯେଉଁଠାରେ, ସେହି ଜିନଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍; ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏକ ଜିନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍। କେବଳ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ମାତାପିତାଙ୍କର ପାଦକୁ କଦାପି ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ଦେଉଁଥିବା ବିଷୟ କଣ କହିବି? ଶୁଣ, ରାଜନ୍। ବେନ କହିଲେ: ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ— ଏମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ସବୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ବହୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ତୁମେ ଯଦି ଏଠି ଧର୍ମ ଚାହ, ତାହାଲେ ତୁମ ମତ କ’ଣ? ପାପ ଦେହି କହିଲେ: ରାଜନ୍, ମେଘ ଆକାଶରୁ ଜଳ ଝରାନ୍ତି; ସେ ଜଳ ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ସବୁଠାରେ ପଡ଼େ। ସେ ଜଳ ବିପ୍ଳବ ପରେ ରହେ, ଏବଂ ସବୁଠାରେ କରୁଣା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ନଦୀମାନେ ପାପର ଧାରା—ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ତୀର୍ଥ? ସାଗର, ହ୍ରଦ, ପାହାଡ଼, ଶିଳା, ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏମାନେ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନୁହେଁ, ଜଳ ଜଳଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ; ଯଦି ସ୍ନାନରେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତେବେ ମାଛମାନେ କାହିଁକି ପବିତ୍ର ହେଉନାହାନ୍ତି? ଦେଖାଯାଏ ମାଛମାନେ କେବଳ ସ୍ନାନରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଜିନ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥ, ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ। ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ, ତପ, ଦାନ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏକ ଜିନ ସମସ୍ତତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏଠାରେ ଉପରି ଧର୍ମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି ପରମ ଲାଭ; ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କର, ତୁମେ ପରମ ସୁଖୀ ହେବ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମ, ବେଦ, ଦାନ, ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୁମେ ଅନେକ ପାପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ, ଅଙ୍ଗପୁତ୍ର ରାଜା, ସେହି ପାପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ପୃଥିବୀରେ। ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ବେନ ପାପରେ ଆବୃତ ହେଲେ, ସେହି ଜୈନ ପୁରୁଷ, ମହାପାପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ ହେଲେ।