ହେ ରାଜା, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି କାଳିନ୍ଦୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ କୋଟି କୋଟି ପାପ ନାଶ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସଉଭାଗ୍ୟ ମାଘରେ ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବେଣୀ ବୋଲି ପୃଥିବୀରେ ଅମୃତ ସମାନ ପୂଜା କରାଯାଏ; ମାଘ ମାସରେ ଏଠାରେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତ ଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଲୋକପାଳ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ନାଗମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତେ, ଏହି ବେଣୀ ସ୍ଥାନରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି ବେଳେ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଣିମା ଇତ୍ୟାଦି ସିଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସତ୍ୟ ଶିକ୍ଷକମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ପାର୍ବତୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶଚୀ, ମେନା, ଅଦିତି, ଦିତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ, ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ନାଗକନ୍ୟାମାନେ, ଘୃତାଚୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରା ଏବଂ ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। କୃତଯୁଗରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଆସନ୍ତି, କଳିଯୁଗରେ ଚୁପଚାପ ରୂପରେ। ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହଜାରଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠିକି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ପୂର୍ବେ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ ନାମକ ଏକ ଅପ୍ସରା ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନର ଫଳ ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ପାପୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ। ତେବେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେଇ ରାକ୍ଷସ କିଏ ଥିଲେ? କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ କିଏ? ସେ ଫଳ କିପରି ଦେଲେ ଏବଂ ସେ କିପରି ଶୁଭ ଗତି ପାଇଲେ? ମୋତେ ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ, ଯଦି ଆପଣ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ଏହା ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ମୋର ଏଥିରେ ବହୁତ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି।” ତାପରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣ। ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅପ୍ସରା ଥିଲେ, ନାମ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ। ସେ ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରି ହରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ପର୍ବତରାଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ଏକ ବୃଦ୍ଧ ରାକ୍ଷସ, ଯିଏ ପର୍ବତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଆକାଶ ଉପରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭ, ବଡ଼ ଆଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭା ମୁଖ, ଆକର୍ଷକ କେଶ, ଉଚ୍ଚ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପଦ୍ମନୟନୀ, ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କାହିଁକି ତୁମର ବସ୍ତ୍ର ଓ କେଶ ଭିଜିଛି? କେଉଁଠୁ ଆସୁଛ ଏବଂ କିପରି ଆକାଶ ମାଗରେ ଚାଲୁଛ? କେଉଁ ପୁଣ୍ୟରେ ଏତେ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ମୋହନୀ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ? ତୁମର ଭିଜିଥିବା ବସ୍ତ୍ରରୁ ଝରିଥିବା ପାଣି ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡିଲାଣି, ଏବଂ ମୋର ତ୍ରାସଦାୟକ ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଏହି ରସହୀନ ପାଣିର ଏତେ ମହତ୍ତ୍ୱ କଣ? ମୋତେ କୁହ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମିକ; ଧର୍ମ ବିନା ଏମିତି ରୂପ ହୁଏନାହିଁ।” ତେବେ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ କହିଲେ: “ହେ ରାକ୍ଷସ, ଶୁଣ। ମୁଁ ଏକ ଅପ୍ସରା, ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରିପାରେ। ମୁଁ ପ୍ରୟାଗକୁ ଆସିଛି, ମୋ ନାମ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ। ମୋ ମେଖଳା ଭିଜିଛି କାରଣ ମୁଁ ଏମାତ୍ରେ ଧଳା-କଳା ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଛି। ସେଠାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପତି ଥାନ୍ତି, ଯିଏ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି। ମୋ ବିନ୍ଦିର ପାଣି ଶକ୍ତିରେ ତୁମର କ୍ରୂରତା ଦୂର ହୋଇଛି। କେଉଁ ପୁଣ୍ୟରେ ମୁଁ ଏମିତି ଦିବ୍ୟ ରୂପର ଝିଅ ଭାବେ, ସୁମେଧାସ ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଛି, ମୁଁ କୁହିବି। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ କଳିଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କ ସହରରେ ଏକ ବେଶ୍ୟା ଥିଲି, ରୂପ ଓ ମାୟାରେ ନିପୁଣ, କିନ୍ତୁ ମୋ ସଉଭାଗ୍ୟରେ ଅହଂକାର କରୁନଥିଲି। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ଥିଲି। ଏହି ଜୀବନରେ ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଭୋଗ କରିଥିଲି। ମୋର ଯୌବନ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ସହରକୁ ମୋହିତ କରିଥିଲି, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ, ଆଭୂଷଣ, ଧନ ହାସଲ କରିଥିଲି। ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର, କପୂର, ଅଗରୁ, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲି। ମୋ ଘରରେ କେତେ ସୁନା ଅଛି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି, ଯୁବକମାନେ ମୋ ଚରଣ ତଳେ ଦାସ ହୋଇଥିଲେ। ମୁଁ ମୋ ମାୟାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ସମସ୍ତ ନିଜକୁ ଦେଇଥିଲି; କେହି ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, କେହି ଅତି ଆସକ୍ତିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଭଳି ମୋର ସମସ୍ତ ଭୋଗ ପୂରଣ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଲାବେଳେ ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲା: ମୁଁ କିଛି ଦାନ କଲିନି, ଯଜ୍ଞ କଲିନି, ଜପ କଲିନି, ବ୍ରତ କଲିନି। ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲିନି, ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲିନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜିଲିନି; କେବଳ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିମ୍ବା ଜୀବମାନଙ୍କ ଭଲରେ କିଛି କଲିନି; କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲିନି। ମୁଁ ପାପ କରିଥିଲି, ତାହିଁ ପାଇଁ ମୋର ମନ ଓଡ଼ାଉଛି; ବହୁତ ଭାବରେ ଦୁଃଖ କରି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଲି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ବେଦବିଦ୍, ରାଜାଙ୍କ ପୂଜାରୀ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି: “ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପାପରୁ ମୁଁ କିପରି ଶୁଭ ପଥ ପାଇପାରିବି? ମୋ ଦୁଃଖରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଅଙ୍କୁଶରେ। ଆପଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଚକ୍ଷୁରୁ କୃପାର ଜଳ ଝରିପଡ଼ୁ।” ସମସ୍ତ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ସଦା ଭଲ, ଏବଂ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି। ମୋ କଥା ଶୁଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ କୃପା କଲେ। ସେ କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମର ସମସ୍ତ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣେ, ଏବଂ ଏବେ ମୋର କଥା ଶୀଘ୍ର ମାନ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଅ, ସେଠି ସ୍ନାନ କର; ଏଥିରେ ତୁମର ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହେବ। ତୁମ ଚିନ୍ତାର ସମାଧାନ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଭାବିଛି। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ପରମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିଛନ୍ତି, ସେଠି ହେଉଛି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ।