ମାଘ ମାସରେ ବେଣୀରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିବାରୁ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ, ତାହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ହଜାର ହଜାର ଭାର ସୋନା ଦାନ କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ। ମାଘ ମାସରେ ଧଳା ଓ କଳା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ହଜାର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳେ। ହେ ରାଜା, ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସାତଟି ସହର ବେଣୀରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ପାପିମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ କଳା ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସେଗୁଡିକ ପୁନି ପବିତ୍ର ଓ ଧଳା ହୋଇଯାଏ। ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷର ଅନେକ ଯୁଗ ଓ ଜନ୍ମର ସଂଚିତ ପାପ ଅଗ୍ନିରେ ପଡି ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେ କଳା କିମ୍ବା ଧଳା ଯେହେଉଁନାହିଁ। ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମନ, ବଚନ ଓ ଶରୀରର ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭଳି ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କରି, ମଣିଷ ପାପ ଛାଡି ନାଗ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଚମଡ଼ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଯାଏ। ଗଙ୍ଗାରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ତାହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ବିନ୍ଧ୍ୟ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେଠି ସେ ଦଶଗୁଣା ପବିତ୍ର। କାଶୀରେ ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଶତଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଥିବା, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ କାଶୀ ଶତଗୁଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ହଜାର ଗୁଣା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହେ ରାଜା, ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମିଟିଯାଏ। ଏହି ପଶ୍ଚିମବାହି ଗଙ୍ଗା କାଳିନ୍ଦୀ ସହିତ ମିଶି ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ପାପ ନାଶ କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମାଘ ମାସରେ ସେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ବେଣୀକୁ ନେକ୍ତର ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ମାଘ ମାସରେ ତାହାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିବାହ କରିବା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ମାରୁତମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଲୋକପାଳ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ନାଗମାନେ, ଅଣିମା ଶକ୍ତି ଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଗୁରୁମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ପାର୍ବତୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶଚୀ, ମେନା, ଅଦିତି, ଦିତି, ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ, ଦେବତାଙ୍କର ଚାରିତ୍ରୀ, ନାଗକନ୍ୟାମାନେ, ଘୃତାଚୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା, ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରା ଏବଂ ପିତୃମାନେ ବେଣୀରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। କୃତୟୁଗରେ ସେମାନେ ନିଜ ରୂପରେ ଆସନ୍ତି, କଳିଯୁଗରେ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ। ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନର ଫଳ, ହେ ରାଜା, ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳିନଥିବା। ପୂର୍ବକାଳରେ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ ଏହି ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନର ଫଳ ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏହିପରି ଏହି ପାପୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ। କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେ ରାକ୍ଷସ କିଏ, କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ କିଏ? ସେ କିପରି ଏହି ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେ କିପରି ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ପାଇଲେ? ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ, ଯଦି ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: ହେ ରାଜା, ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ପୁରାତନ ଗଳ୍ପ ଶୁଣ, ଯାହାର ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରେ ଏକ ବାଜାପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏକ ଅପ୍ସରା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ, ଅତି ଶୋଭାବନ୍ତି। ସେ ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରି ହରଙ୍କର ନିବାସକୁ ଗଲେ। ପର୍ବତରାଜ ଗୁହାରେ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ବୃଦ୍ଧ ରାକ୍ଷସ ପର୍ବତ ରୂପ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ଅତି ରୂପବନ୍ତି, ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଭଲ ନିତମ୍ଭ, ତଳା ଚକ୍ଷୁ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୁହଁ, ଦୀର୍ଘ କେଶ, ଉତ୍ତଳ ଅଂଶ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ହେ କମଳନୟନୀ, ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କାହିଁକି ତୁମର ପୋଶାକ ଭିଜା, ଚୁଲ ଓ ଭିଜା? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ହେ ଭୟଭୀତା, ଏବଂ କିପରି ଆକାଶରେ ଚଳିଛ? କେଉଁ ପୁଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ଚମତ୍କାର ରୂପ ପାଇଛ? ହେ ଦୀପ୍ତିମୟ ଚକ୍ଷୁ, ତୁମର ପୋଶାକର ଜଳବିନ୍ଦୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ମୋର ଏହି ଦୟାହୀନ ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଏହି ରସହୀନ ଜଳର ମହାତ୍ମ୍ୟ କଣ? ମୋତେ ବୁଝାଇବା ଉଚିତ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମିକ ଦେଖାଯାଉଛ, ଧର୍ମ ବିନା ଏହି ରୂପ ମିଳିନଥିବା। ଅପ୍ସରା କହିଲେ: ହେ ରାକ୍ଷସ, ଶୁଣ, ମୁଁ ଏକ ଅପ୍ସରା, ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧରିପାରିବି। ମୁଁ ପ୍ରୟାଗକୁ ଆସିଛି, ମୋର ନାମ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ। ମୋ ମେଖଳା ଭିଜା କାରଣ ମୁଁ ଧଳା ଓ କଳା ଜଳରେ ଏମାତ୍ର ସ୍ନାନ କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯିବି। ସେଠି ପାର୍ବତୀଙ୍କର ପତି, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଯେଉଁଠି ପୂଜା କରନ୍ତି, ନିବାସ କରନ୍ତି। ମୋ ଚୁଲର ଜଳର ଶକ୍ତିରେ ହେ ରାକ୍ଷସ, ତୁମର ଦୟାହୀନତା ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି। ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପର କନ୍ୟା ଭାବରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ସୁମେଧାସଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲି, ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିଦେବି। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ କଳିଙ୍ଗ ରାଜାର ସହରରେ ଏକ ବେଶ୍ୟା ଥିଲି, ରୂପ ଓ ଲାଗିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିନ୍ତୁ ମୋ ଭାଗ୍ୟରେ ଅଭିମାନ ନଥିଲା। ସେହି ସହରର ସମସ୍ତ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ମୁକୁତା ଭାବରେ ଥିଲି। ଏହି ଜୀବନରେ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଭୋଗ କରିଥିଲି। ମୋ ଯୁବତ୍ୱର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ସହରକୁ ମୋହିଥିଲି, ବିଭିନ୍ନ ମଣି, ଗହଣା, ଧନ ମିଳିଥିଲା। ଅନେକ ଚମତ୍କାର ପୋଶାକ, କମ୍ଫର, ଅଗର, ଚନ୍ଦନ ମୋତେ ମିଳିଥିଲା—ଏସବୁ ମୋ ମୋହର ଶକ୍ତିରେ। ହେ ଦିନ୍ଦାଳୀ, ମୁଁ ମୋ ଘରର ସୋନାର ସୀମା ଜାଣିନଥିଲି; ଯୁବକମାନେ ଆଶାକ୍ତ ହୋଇ ମୋ ପାଦରେ ରହୁଥିଲେ। ମୋ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ସମସ୍ତ ଦେଇଥିବା ନିଅ, କିଛି ଏକାପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ମରିଯାଇଥିଲେ, କିଛି ଆଶାକ୍ତିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏଭଳି, ସେହି ଶୋଭାମୟ ସହରରେ ମୋ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଲାପରେ, ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଲା: ମୁଁ କେବେ ଦାନ କରିନଥିଲି, ଯଜ୍ଞ କରିନଥିଲି, ପାଠ କରିନଥିଲି, କିମ୍ବା କୌଣସି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନଥିଲି।