ସୂତ ଜୀ କହିଲେ, ଏକ ଦିନ ଦିବ୍ୟ ମୁନି ବ୍ୟାସ ଦେବ, ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସମ୍ସାରର ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୁବ୍ରତଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ୟାସ ଦେବ କହିଲେ, “ହେ ସମ୍ସାରର ଆତ୍ମା, ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏବେ ସୁବ୍ରତଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଛା କରୁଛି।” ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ କହିଲେ, “ହେ ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ୟାସ, ତୁମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁବ୍ରତଙ୍କର ତପସ୍ୟାମୟ ଏହି ଉଚ୍ଚ କଥା ଶୁଣ। ଏହି ସୁବ୍ରତ ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ, ଶିଶୁକାଳରୁ ହିଁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଏବଂ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ, ସେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ପଦ୍ମନାଭ, ଶଂଖ ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସୁବ୍ରତ ସଙ୍ଗୀତ, ଜ୍ଞାନ, ପାଠ, ଯାହାରେ ହୋଇପାରେ, ସବୁବେଳେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି, ସେ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ, ନିଜ ନାମ ଓ ହରିଙ୍କ ନାମ ଦୁଇଟି ଉପଯୋଗ କରୁଥିଲେ। ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମିକ ଶିଶୁ, ପୁଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ସେ ନିଜ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ନାମରେ ଡାକୁଥିଲେ—“ହେ କେଶବ, ଆସ, ଆସ! ମାଧବ, ଚକ୍ରଧାରୀ, ଆସ ମୋ ସହ ଖେଳିବାକୁ! ଚଳ, ମଧୁସୂଦନ, ଏକସାଥି ଯିବା!” ଏଭଳି, ସେ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ନାମରେ ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିଲେ। ଖେଳିବା, ପାଠ କରିବା, ହସିବା, ଶୁଇବା, ସଙ୍ଗୀତ ଦେଖିବା, ଯାତ୍ରା କରିବା, ବସିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, ମନ୍ତ୍ର ଜପିବା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା, ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା—ସବୁ କ୍ଷଣରେ ସୁବ୍ରତ ଜଗନ୍ନାଥ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ କଥା କହୁଥିଲେ; ତିନିଜଣ ଏକମାତ୍ର ଜଗତ୍ନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ଘାସ, କାଠ, ପଥର, ଶୁଖିଲା କିମ୍ବା ଭିଜା, ସେ କେଶବ, ଗୋବିନ୍ଦ, ପଦ୍ମନୟନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳ, ଭୂମି, ପଥର, ଜୀବମାନେ—ସବୁଠି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଧର୍ମିକ, ଉତ୍ତମ ମନସ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନରସିଂହଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳି ଦିନକୁ ଦିନ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ। ସୁବ୍ରତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଧୁର ଧ୍ୱନି, ରାଗ ତାଳରେ, ଭାବରେ, ସୁର ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଗାଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ବେଦଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଯିଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ ଶରୀରରେ ବସିଛି, ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ମୁଁ ମଧୁସୂଦନ, ଯୋଗର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି। ସେ ଯିଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିଛି, ଏବଂ ଯିଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବସିଛି, ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମେଶ୍ୱର, ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ପଦକୁ ମୁଁ ସବୁବେଳେ ନମସ୍କାର କରେ। ଶୁଦ୍ଧମନସ୍କ ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଜପ କରନ୍ତି, ଯିଁଠି ଗୁଣର ଧନ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି, ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୁଦ୍ଧ। ଅନନ୍ତ, ଅଗାଧ ଦୁଃଖର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି। ହେ ଦେମନ୍ର ଶତ୍ରୁ, ମୋତେ ଦୟା କର, ମୋତେ ତୁମ ଶୁଦ୍ଧ, ବିଶାଳ ପଦର ରକ୍ଷା ଦିଅ—ତୁମେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମନର ହ୍ରଦର ରାଜହଂସ, ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଗୌରବ ଧାରଣ କରିଛ। ମୁଁ ଏଠି ଏହି ଜଗତ୍ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଯିଁଠି ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଯିଁଠି ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକ। ଦିନ ଓ ରାତି, ମଧୁର ଗୀତ ଓ ତାଳରେ, ମୁଁ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗର ଏକମାତ୍ର ଦେବତା, ଅଜ୍ଞାନ ନାଶକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିଥିବା, ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ, ସମସ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱର ଧାରୀଙ୍କୁ ଗାଉଛି। ଏଭଳି, ଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲିନ, ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅନ୍ୟ ରସରେ ଆନନ୍ଦ ନ ପାଇ, ନିଜ ଯୋଗ ଉପକରଣରେ ଉନ୍ମତ୍ତ, ସେ ଚଳ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ତମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଅପବିତ୍ର ଜଗତର ଲୋକମାନେ ସୁବ୍ରତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ସବୁବେଳେ କେଶବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ। ହାତରେ ତାଳ ଦେଇ, ଉଚିତ ସମୟରେ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗାଇ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି, ଶିଶୁର ସ୍୵ଭାବରେ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ସୁମନାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖି, ସୁବ୍ରତଙ୍କ ମା, ସୁମନା, ସୁବ୍ରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ଖାଇବାକୁ ଆସ, କାରଣ ଭୁଖ ତୁମକୁ କଷ୍ଟ ଦେବ।” ପୁନଃ, ଜ୍ଞାନୀ ସୁମନା ତାଙ୍କ ମାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ହରି ଧ୍ୟାନର ମହା ଅମୃତ ରସରେ ତୃପ୍ତ। ମୋତେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୁଖ ନାହିଁ।” ଖାଇବା ପାଇଁ ବସି, ସୁବ୍ରତ ସୃଜନା ଖାଦ୍ୟକୁ ଦେଖି, କହିଲେ, “ଏହି ଖାଦ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ; ନିଜ ଆତ୍ମା ଖାଦ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଇଛି। ବିଷ୍ଣୁ, ଆତ୍ମାର ରୂପରେ, ଏହି ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଯିଁଠି ଦୁଧର ସାଗରରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି। କେଶବ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, ଗନ୍ଧ ଦିଆ ବିତେଲ, ଚନ୍ଦନ, ମଧୁର ଫୁଲରେ ତୃପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। କେଶବ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।” ଶୁଇବାବେଳେ, ଧର୍ମିକ ସୁବ୍ରତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ।” ଏଭଳି, ଖାଇବା, ପିନ୍ଧିବା, ବସିବା, ଶୁଇବା—ସବୁ କ୍ଷଣରେ ସୁବ୍ରତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ; ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚି, ଧର୍ମିକ ସୁବ୍ରତ ଭୋଗ ରସ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ସେ କେଶବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୈଡୂର୍ୟ ପହାଡ଼ରେ, ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା ପାପ ନାଶକ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନ। ସେ ରୁଦ୍ର, ଓଂକାର ରୂପରେ, ମହେଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧିହୋଇଥିବା ଦେବତା, ନର୍ମଦା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଧ୍ୟାନ କରେ। ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ, ତପସ୍ୟାର ଅବସ୍ଥା କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ଏଠି ବ୍ୟାସ ଦେବ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି; କୃପା କରି କହ। ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ସୁବ୍ରତ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହିଥିଲା। ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ସୁବ୍ରତ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ନିର୍ମଳ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ସେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କେଉଁ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?