ଓ ରାଜା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତରେ ଏବଂ ସଂଚିତ ଅପାର ପାପର ଭାରକୁ ଦଗ্ধ କରିବା ପାଇଁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ — ଏଠାରେ ଧଳା ଓ କଳା ଜଳ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଅପବିତ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ । ଯଦି କେହି ଶତ-ଶତ ପାପରେ ଭାରିତ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ମାଘ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ଧଳା ଓ କଳା ଜଳରେ ବିଳିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ । ଏକ ସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁମେ, ସେ ଉତ୍ତମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏହି ଧଳା ଓ କଳା ଜଳର ଧାରା ସରସ୍ୱତୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକକୁ ଯିବା ପଥ ଭାବେ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାୟା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରିବେନାହିଁ, ଏହା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ଏହା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏହି ଲୋକର ଅନେକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସଉଖ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚକ୍ରରେ ବିଳିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି । ମାଘ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ, ଯେ କେହି ଧଳା ଓ କଳା ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଗଣନା କିତ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେନାହିଁ । ଏହି ଦିନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଳିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ବିଶ୍ୱବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେନାହିଁ । ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ, ଏହା ଶତ ବର୍ଷର ଉପବାସର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ମାଘ ମାସରେ ବେଣୀରେ ଦିନପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଏହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ବେଳେ ହଜାର ମଣ୍ଡ ଶୋନା ଦାନର ଫଳ ସମାନ । ମାଘ ମାସରେ ଧଳା ଓ କଳା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଅକ୍ଷୟ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ହଜାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ରାଜା, ପୃଥିବୀର ଏସବୁ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସାତ ନଗରୀ ମାଘ ମାସରେ ବେଣୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । ପାପୀମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଅନେକ ସମୟ କଳା ହୋଇଯାଏ, ତଥାପି ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେମାନେ ପ୍ରଭାସ୍ଵର ଓ ଶୁଭ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି । ରାଜା, ଅନେକ ଯୁଗ ଏବଂ ଜନ୍ମରେ ସଂଚିତ ପାପ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ଚାହେଁ ସେ ଧଳା ହେଉନ୍ତି କି କଳା । ମୁଖ, ମନ ଓ ଶରୀରରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯଦି କେହି ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କରିଥାଏ । ଏଭଳି ଲୋକ ପାପକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସର୍ପ ଜଣେ ଜରା ପୁଣ୍ଡିଛାଡି ନବୀନ ଚର୍ମ ନେବା ପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଉତ୍କଳନ୍ତି । ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରାଯିବା, ଏହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଭିନ୍ଧ୍ୟ ସହ ମିଶିଥାଏ, ସେଠା ଦଶଗୁଣା ଅଧିକ ପବିତ୍ର । କାଶୀରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଏକ ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମରେ କାଶୀ ଏକ ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ମହାନ । ଏସବୁ ମଧ୍ୟରୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ହଜାର ଗୁଣା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜା; କାରଣ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପକୁ ଦୂର କରିଥାଏ । ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା, କାଲିନ୍ଦୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ରାଜା; କିନ୍ତୁ ମାଘ ମାସରେ ସେ ଦୁର୍ଲଭ । ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁଠି ଅମୃତ କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ବେଣୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ମାଘ ମାସରେ ସେଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିବାହିତ କରିବା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ମାରୁତମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଲୋକପାଳ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ନାଗମାନେ, ଏବଂ ଅଣିମା ଶକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ସିଦ୍ଧମାନେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ସତ୍ୟ ଶିକ୍ଷକମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ପାର୍ବତୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶଚୀ, ମେନା, ଅଦିତି, ଦିତି, ଦେବୀମାନେ, ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ନାଗକନ୍ୟାମାନେ, ଘୃତାଚୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ, ପିତୃମାନେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମାଘ ମାସରେ ବେଣୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । କୃତ ଯୁଗରେ ସେମାନେ ସ୍ଵରୂପରେ ଆସନ୍ତି, କଳିରେ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ; ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କରିବାର ଫଳ — ସେ ପ୍ରଥିବୀରେ ହଜାର ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ । ପୂର୍ବକାଳରେ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନର ଫଳ ଦେଇଥିଲେ — ସେ ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଇଥିଲେ, ରାଜା, ଏହିପରି ଏକ ଅପରାଧୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ପଚାରିଲେ: ଓ ପ୍ରଭୁ, ସେ ରାକ୍ଷସ କିଏ ଥିଲେ, ଏବଂ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ କିଏ ଥିଲେ? ସେ କିପରି ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେ କିପରି ଶୁଭ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ମୋତେ ଏହା କୁହନ୍ତୁ, ଯଦି ଏହା ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତ । ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: ରାଜା, ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଏବଂ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣ, ଯାହାର ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରରେ ଏକ ଵାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଯାଏ । ଏକ ଅପ୍ସରା ଥିଲେ, ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ମାଳିକା, ତାଙ୍କ ନାମ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ; ମାଘ ମାସରେ ସେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରି, ହରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ । ପର୍ବତରାଜର ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ବୃଦ୍ଧ ରାକ୍ଷସ, ପର୍ବତର ରୂପ ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଉଡିବା ଦେଖିଲେ । ସେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଏକ ରୂପବତୀ ନାରୀ; ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭ, ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖ, ଲୋଭନୀୟ କେଶ, ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ । ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଭରିତ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ କହିଲେ: ତୁମେ କିଏ, ଓ କମଳନୟନୀ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କାହିଁକି ତୁମର ପୋଶାକ ଭିଜା, ଏବଂ କେଶ ଉତ୍ତଳ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ଓ ଭୟଭୀତା, ଏବଂ କିପରି ଆକାଶ ଉଡୁଛ? କେଉଁ ପୁଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ? ତୁମର ପୋଶାକର ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ମୋ ମନ — ସଦା କ୍ରୂର — ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା । ଏହି ଜଳର ରସ ନାହିଁ, ଏହିର ମହତ୍ତ୍ୱ କଣ?