ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଏକ ମହାନ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମନୋଯୋଗ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ । ସ୍ନାନ ସମୟରେ ପୁନି ପୁନି ବାସୁଦେବ, ହରି, କୃଷ୍ଣ ଓ ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯଦି ଘରେ ରାତିରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ରଖାଯାଇଥିବା ଜଳ ଥିବା କୁମ୍ଭରେ ଜଳ ଭରି ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ତାହା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ସେଠାରେ ନିୟମ ରଖି ଭୋଜନ ଓ ତାହାର ସହଯୋଗୀ ବସ୍ତୁ ଦାନ କଲେ, ସେଇ ସ୍ନାନର ଶକ୍ତିରେ ମଣିଷ କଦାଚିତ୍ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ । ଯଦି ଘରେ ଗରମ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକର ରାଶିରେ ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ସ୍ନାନର ଫଳ ଛଅ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ । ବାହାରେ ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବାରୋ ବର୍ଷର ଫଳ ମିଳେ, ତାଳାବରେ ସେହି ଫଳ ଦୁଇଗୁଣା ଓ ନଦୀରେ ଚାରିଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ । ଦିବ୍ୟ ପୋଖରୀରେ କିମ୍ବା ବଡ଼ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହି ଫଳ ଶତଗୁଣା ହୁଏ, ଓ ମହାନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଏହି ଫଳ ଚାରିଶେ ଗୁଣା ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ଏକ ହଜାର ଗୁଣା ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥାଏ, ଓ ଏହି ସମୟରେ କେବଳ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହି ଫଳ ଦିଆଯାଏ । ମାଘ ମାସରେ ଯେମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ଡୁବି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାରି ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବଲୋକରୁ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ । ପ୍ରତିଦିନ ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମଣିଷ ହଜାର ସୁନା ମୁଦ୍ରା ଦାନ କରୁଥିବା ସମାନ ଫଳ ପାଇଥାଏ । ଏହି ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହି ହଜାର ଫଳ ଶତଗୁଣା ହୁଏ, ଏହା ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି । ଏହି ଭାରୀ ପାପ ପୋଡ଼ିବା ପାଇଁ, ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଥିଲା । ଏହି ସ୍ଥାନର ବିଶେଷତା, ଏଠାରେ ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ପାପୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା । ଶତଶତ ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ମାଘ ମାସରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଏହି ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ । ଏଠି ମଧ୍ୟ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଥିବା ଲୋକ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳ ଧାରା ସରସ୍ୱତୀରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯିବା ମାର୍ଗ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଛି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହା ପୁଣି ଜଳିଯାଏ । ଏଠାରେ ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗସ୍ନାନ କରି, ମଣିଷ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ । ଏହି ମାଘ ମାସରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ଜଳରେ ଡୁବିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତବର୍ଷ ଉପବାସର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ମାଘ ମାସରେ ବେଣୀରେ ଦିନକୁ ଏକଥରି ସ୍ନାନ କଲେ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ହଜାର ଭାରି ସୁନା ଦାନ କରିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ଏହି ମାଘ ମାସରେ ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହଜାର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ । ମାନ୍ୟବର ରାଜା, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ସାତଟି ପବିତ୍ର ସହର ମଧ୍ୟ ବେଣୀରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି । ପାପୀମାନେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାରୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ କଳୁଷିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏମାନେ ପୁନଃ ପବିତ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ଏଠି ମାଘ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମଣିଷ, ଯେଉଁଠି ସେ ଶ୍ୱେତ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ହେଉନାହିଁ, ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ଯୁଗର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଖାକରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ମନ, କାୟା, ବା ଓଚ୍ଚାରଣରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ଏଠି ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଶେଷ ହୁଏ । ଏହି ଦିନ ତିନି ସ୍ନାନ କରି, ପାପ ଛାଡ଼ି ମଣିଷ ସର୍ପ ଜଣେ ପୁରୁଣା ଚର୍ମ ଛାଡ଼ି ଯେପରି ଉପରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ । ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ସେଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ପବିତ୍ର, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ବିନ୍ଧ୍ୟ ସହିତ ମିଶିଥାଏ, ସେଠି ଦଶଗୁଣା ଅଧିକ ପବିତ୍ର । କାଶୀରେ ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଗଙ୍ଗା ଶତଗୁଣା ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଥାଏ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ କାଶୀ ମଧ୍ୟ ଶତଗୁଣା ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ପାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ଗଙ୍ଗା ହଜାର ଗୁଣା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କାରଣ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ମିଟିଯାଏ । ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ଗଙ୍ଗା, କାଳିନ୍ଦୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ପାପ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ, କିନ୍ତୁ ମାଘ ମାସରେ ଏହି ସ୍ନାନ ଦୁର୍ଲଭ । ଯାହାକୁ ଅମୃତ କୁହାଯାଏ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବେଣୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏଠି ମାଘ ମାସରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଲୋକପାଳ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ଓ ସର୍ପମାନେ, ଅଣିମା ଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ପାର୍ବତୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶଚୀ, ମେନା, ଅଦିତି, ଦିତି, ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ, ନାଗକନ୍ୟା, ଘୃତାଚୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା, ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ବେଣୀରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି, ହେ ନରପତି । କୃତୟୁଗରେ ସେମାନେ ସ୍ୱରୂପରେ, କଳିଯୁଗରେ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ଆସନ୍ତି; ଏଠି ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଦିନ ମାଘ ସ୍ନାନର ଫଳ, ଏହି ଫଳ ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ; ପୂର୍ବକାଳରେ କାଞ୍ଚନମାଳିନୀ ଏହି ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନର ଫଳ ଦେଇଥିଲେ— ସେ ଏହା ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏହିପରି ଏହି ପାପୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲା ।