ଏକ ସମୟର କଥା, ପାପ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଜଣେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରଥମେ ବାଘ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ପୁନଃ ଗଧା, ଏକ ବିଲେଇ, ଶୁଆ, ଏବଂ ସାପ ଭାବରେ ମାତୃଗଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଏତେବାରି ତାହା ପ୍ରତିବାର ନିମ୍ନଜାତି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ—ନିଜେ ଜନ୍ତୁ, ପାପୀ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ ଚଣ୍ଡାଳ, ଭିଲ୍ଲ, ପୁଲିନ୍ଦ ଭଳି ନିମ୍ନ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପାପୀଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛି। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ପାପୀଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ମୁଁ ପାପ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମର ବିବରଣୀ ଦେଇଛି। ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହାଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ କିଛି କଥା କହିବି, ହେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା। ଏହିପରି ସମୟରେ, ସୋମ ଶର୍ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଦେବୀ, ଆପଣ ମୋତେ ଧର୍ମର ମୂଳ କଥା କହିଛନ୍ତି; କିପରି ମୁଁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଗୁଣଧର ପୁଅ ପାଇପାରିବି?” ସେ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ଦାନ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଯଦି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଏଠି ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ସୁମନା ଦେବୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ତୁମେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ସେ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ମହା ଋଷିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କର; ତାଙ୍କଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ପାଇବା।” ସୁମନାଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ସୋମ ଶର୍ମା, ଦ୍ୱିଜ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କହିଲେ—“ହେ ଶୁଭା, ଆପଣଙ୍କ କଥା ନିଶ୍ଚିତ; ମୁଁ ଏହିପରି କରିବି।” ଏହିପରି କହି ସୋମ ଶର୍ମା ଶୀଘ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଦିବ୍ୟ, ତପସ୍ବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗଙ୍ଗା ନଦୀର କୂଳରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଋଷି, ଦ୍ୱିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ, ଦିପ୍ତିର ଆଲୋକରେ ଘିରିଥିଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମନ ଭକ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ଭକ୍ତି ଭାବରେ ନମନ କଲେ, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପାପ ଶୂନ୍ୟ, ମହା ଶକ୍ତିର ଦିପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଶୁଭା ଆସନରେ ବସ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ।” ପୁନଃ ଯୋଗୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମର ଘର, ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଦାସଦାସୀ ସବୁ ସମୟ ଭଲ ଅଛି କି?” “ତୁମର ଶୁଭ କର୍ମ, ଅଗ୍ନି, ଶରୀର ରୋଗ ଏବଂ ଧର୍ମ ପାଳନ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି?” ଏହିପରି କହି, ବସିଷ୍ଠ ପୁନଃ କୁମ୍ଭଜାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୁଁ ତୁମପାଇଁ କଣ ପ୍ରିୟ କାମ କରିପାରିବି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, କୁମ୍ଭଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟରେ କଥା ଅପେକ୍ଷା କରିଲେ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବାପରେ, ସୋମ ଶର୍ମା କହିଲେ—“ହେ ବସିଷ୍ଠ, ମୋ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ପ୍ରଶ୍ନ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।” “ଆପଣ ଯଦି ମୋତେ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାଁ, ମୋ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” “କେଉଁ ପାପରୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ, ଏବଂ ପୁଅ ଠାରୁ ସୁଖ କାହିଁକି ମିଳେନାହିଁ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ପିତା, କେଉଁ ପାପରୁ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଉପଜେଇଛି।” “ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ, ମୋ ପ୍ରିୟା ଜନାନୀ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ଦୁଃଖିତ।” “ମୋ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ନାଶ କରିବା ଉପାୟ କହନ୍ତୁ; ଏହି ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଦଳ ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।” “ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଗରୁ ହସି ମୁଖରେ କହିଛି, ଏହି ସମସ୍ତେ ଋଣରେ ବନ୍ଧା; ସମସ୍ତେ ମନ୍ଦ ପୁଅ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” “ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ମୁହଁରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅର ଚିହ୍ନ କହିବି—ଯେଉଁ ପୁଅ ନିଜ ଆତ୍ମା ଧର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଥିବା।” “ଏହି ପୁଅ ପବିତ୍ରତା ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ବୀ, କଥାରେ ପ୍ରଧାନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିମଗ୍ନ।” “ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣେ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନୀ, ନିଷ୍କାମ, ମୃଦୁ ଭାଷୀ।” “ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ସ୍ଵନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କର ମିତ୍ର, ପିତା ମାତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ସ୍ନେହ।” “ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଜନ୍ମ କୁଳର ଉଦ୍ଧାରକ, କୁଳର ଉପଜୀବି; ଏହିପରି ଗୁଣଧର, ପୁଅ ସହିତ ଏକ ଗୃହ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ।” “ଅନ୍ୟ, କେବଳ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବନ୍ଧା, ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟ ଦିଏ; ଏମିତି ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ପୁଅର କଣ ଉପଯୋଗ?” “ଏହିପରି ସମସ୍ତେ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ଯାନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଦିଏ; ଏହିପରି ପୁଅ ଆକାରରେ ସମସ୍ତେ ଜଗତରେ ଅଛନ୍ତି।” “ତୁମେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବି—ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥାକୁ ପୁନଃ ଶୁଣ।” ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ତୁମେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ନୁହଁ; ଏକ ଚାଷୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ବଡ଼ ଲୋଭରେ ଭରିଥିଲେ।” “ଏକ ଜନାନୀ, ସଦା ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ବହୁ ପୁଅ ଥିଲେ, କିଛି ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ; ଧର୍ମ ଜାଣିନଥିଲେ, ସତ୍ୟ ଶୁଣିନଥିଲେ।” “କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ, କେବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିନଥିଲେ; କେବେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରିନଥିଲେ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ।” “ଏହିପରି ଏବେ ଚାଷ କାମରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ, ପଶୁ ଏବଂ ଗାଁ ଦେଖିଥିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” “ଏହିପରି ଏବେ ମହିଷ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ଦେଖିଥିଲେ; ଏହି କାମ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” “ବଡ଼ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲେ, ଲୋଭରେ ଏହା ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କେବେ ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ଏହି ଧନ ବ୍ୟୟ କରିନଥିଲେ।” “ଅପରାଧ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ; କେବେ ଦୟାରେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ, କେବଳ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲେ।” “ସମସ୍ତ ଗାଁ, ମହିଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଶୁ ଏକଠା କରିଥିଲେ; ବିକ୍ରି କରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲେ।