ସୋମଶର୍ମାନ୍ ଜାଣିଲେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜର ଧର୍ମର ଦୟାରେ ଶୁଭ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇପାରନ୍ତି । କିମ୍ବା ଏକ ଧନୀ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବୈଶ୍ୟ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ପୁନି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ, ସୋମଶର୍ମାନ୍ ଜିଗ୍ୟାସା କଲେ, “ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପାପୀମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଚିହ୍ନ କ’ଣ? ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ଦୟାକରି ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ ।” ତାହା ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ସୁମନା କହିଲେ, “ମୁଁ ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି, ତାହା ତୁମକୁ କୁହିବି—ପାପୀମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ତାହାର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ।” ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ମହାପାପୀମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି—ଏମିତି ଜାଗା, ଯେଉଁଠାରେ ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଅପବିତ୍ରତା ରହିଛି, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏମିତି ଅନାର୍ୟ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ବେଶ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରି ଚଣ୍ଡାଳ ସ୍ଥାନରେ ଯାଇ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ । ସେ ଗଧା ଘୋରା ଚାଲିଥିବା ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ବେଶ୍ୟା ଘରେ ରହେ, କିମ୍ବା ଧୋବି ଘରକୁ ଯାଇ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ । ଅସ୍ଥି, ଚର୍ମ ଓ ନଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପବିତ୍ର ଏବଂ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ । ଏମିତି ଅନ୍ୟ ପାପୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ସହିତ, ସେ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି ସେହି ଦୂତମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେବା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି । ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଭୟାନକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଳା, ବଡ଼ ପେଟ, ପୀତ ଓ ନୀଳ ଆଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱେତ ମୁହଁ, ନକ୍ଷୀଦାନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚେହେରାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ସେମାନେ ସିଂହ ମୁଖ ଓ ସର୍ପ ହାତ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଭୟରେ ଗାତ କମ୍ପିଥାଏ ଏବଂ ଆତଙ୍କିତ ହୁଏ । ସେମାନେ ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ କାନ ମୂଳରେ ଧରି, ଗଳା, କଟି ଓ ଉଦରରେ ଦୂର୍ବଳତା ଦେଇ ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ଧରି ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପକେଇ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି—‘ହାୟ!’—ଏବେ ମୁଁ କହିବି ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ପାପୀମାନଙ୍କ ଅନୁଭୂତି । ଅନ୍ୟର ଧନ ଚୋରି, ଅନ୍ୟର ଜନୀ ସହ ଅନାଚାର, ଅନ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ ଋଣ ନେଇ ଫେରାଇ ନଦେବା, ଲୋଭ, ରୁଚି କିମ୍ବା ମୋହବଶତଃ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନ ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ଏପରି ଅନେକ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗଳାକୁ ଆସିଯାଏ । ସେହି ପାପଗୁଡ଼ିକ ଗଳା ମୂଳକୁ ଅଟକି ରହି, ଶ୍ୱାସକୁ ବନ୍ଧାଇ ଦେଇ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ । ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାଙ୍କ ଗଳା ଗର୍ଗର୍ ଧ୍ୱନି କରେ, ସେ ଚିତ୍କାର କରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିଥାଏ, ପୁନି ପୁନି ମାଆ, ବାପାକୁ ଡାକେ । ସେଠାରେ ଭାଇ, ଜନନୀ, ପତ୍ନୀ, ପୁଅମାନଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ସ୍ମରଣ କରେ, ଏବଂ ମହାପାପ ଫଳରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ । ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ବହୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେ ଅବସ୍ଥିତି ହରାଇ, ପୁନି ପୁନି ଚେତନା ହରାଇ ଛାଡ଼ିଯାଏ । ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମୁହଁ ତଳକୁ ଶ୍ୱାସ ଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । ଏପରି ଲୋଭ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ଜୀବ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନେଯାଯାନ୍ତି, ଏହାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ମୁଁ କହିଦେଉଛି । ଏହା ପରେ ସୁମନା କହିଲେ, “ସେହି ପାପୀ ଆତ୍ମାକୁ ଜ୍ୱାଳା ତଳେ ଉଠାଇ ନେଯାଯାଏ, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ତପିଥାଏ । ସେଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ତପି ତାପି ଯାଏ, ଖରା ରେଖାରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଭୟଙ୍କର ତାପ ଅନୁଭବ କରେ । ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ପାହାଡ଼ ଓ ଛାୟା ବିହୀନ ଜାଗାରେ ସେ ତାପ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏବଂ ଭୋକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ । ଏଠାରେ ଯମଦୂତମାନେ ଲଠି, ତଳୱାର, କୁଠାର ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ି, ଚମଡ଼ି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅପମାନ କରନ୍ତି । ପରେ ଏକ ଶୀତଳ ପଥରେ ପହଞ୍ଚି, ବାତାସର ଆଘାତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ । ଏମିତି ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ କଠିନ ପଥରେ ଉଠାଇ ନେଯାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ । ସମସ୍ତ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଯମଦୂତମାନେ ନେଯାନ୍ତି, ସେ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖେ—କଳିମ୍ଳାନ ଧୂସର ଦେହ, ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ଘେରିଛନ୍ତି, ନାନା ରୋଗରେ ଭରିଛି, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସହିତ ଅଛନ୍ତି । ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଧର୍ମରାଜକୁ ମହାଭୟଙ୍କର ମହାକଳ ମୁହଁ, ଦୀଘଳ ଦାନ୍ତ, ମହାଭୟଙ୍କର ଚେହେରା ସହିତ ମହିଷ ଚଢ଼ି ଦେଖିଥାଏ । ଯମ ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗଦା ଧରି, ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ ଏବଂ ରକ୍ତ ମାଳା ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ସେହି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥାଏ । ଯମ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ଧର୍ମର କାଂଟା ସ୍ୱରୂପ, ଲୋକକୁ ଦୃଢ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୁଃଖ ଓ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଶାସନ କରନ୍ତି । ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନରକରେ ରହି ତାପିଯାଏ, ପୁନି ପୁନି ନାନା ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ । ସେ ପାପୀ ଆତ୍ମା କୋଟି କୋଟି କୀଟର ଗର୍ଭରେ ଯାଏ, ଅପବିତ୍ରତାରେ ଦିନ ରାତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ଅବସ୍ଥିତି ହରାଇ ଚିତ୍କାର କରେ । ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଏପରି ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଫଳ ଭୋଗ କରିଥାଏ । ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ସେ କେଉଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ—ଶେଷେ ଏକ ଶତ କୁକୁର ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁନି ପାପ ଅନୁଭବ କରେ ।