ମାଘ ମାସରେ ନିଜ ସ୍ୱଯଂ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମାଘ ମାସର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ କଣ ତାହା ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହି ମାସରେ କିଛି ଉପବାସ ବା ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅଧିକ ଫଳ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଜମିରେ ଶୟନ କରିବା, ତିଳ ମିଶିତ ଘୃତର ହୋମ କରିବା ଏବଂ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଶାଶ୍ୱତ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମାସରେ ଅଭିନ୍ନ ଦୀପ ଦେବା, ଯାହା ମାଧବଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରାଯିବ; ଜାଳନା, କମ୍ବଳ, ପୋଶାକ, ପଦାତା, କେଶର ଓ ଘୃତ ଦେବା ଉଚିତ। ତେଲ, କପାସ, ବତି, କପାସ ଚିହ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ମାସରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦେବା ଉଚିତ। ଏକ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯବ ଦାଣା ପରିମାଣ ସୁନା ଦେବା ଅବିନାଶୀ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏହା ସମୁଦ୍ର ପରି ଅବିନାଶୀ। ଅନ୍ୟର ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମାଘ ଶେଷରେ ରାଜା ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ନିଜ ସ୍ୱଯଂ କ୍ଷେମ କାମନା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମାଘ ଶେଷର ଉତ୍ସବ ଏକାଦଶୀ ପରି କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହା କରିଥାନ୍ତି, ସେ ଅଶ୍ରାନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି, ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥାନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କପିର୍ନିଉସ୍ତି (ମକର) ରାଶିରେ ଥିଲେ, ଏହି ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଗୋବିନ୍ଦ, ଅଚ୍ୟୁତ, ମାଧବ ଦେବ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚିତ୍ତରେ ଚୁପଚାପ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପୁନି ବାସୁଦେବ, ହରି, କୃଷ୍ଣ, ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଘରେ ମଧ୍ୟ ରାତିରେ ପବନରେ ଚାପି ରଖାଯିଥିବା ଜଳପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଏହି ସ୍ନାନ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳର ସ୍ନାନ ପରି ହୋଇ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଉପବାସ ରଖି ସାହାଯ୍ୟ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ସ୍ନାନର ଶକ୍ତିରେ ମନୁଷ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଇ ନାହିଁ। ଘରେ ହେଟା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କଲେ ଏହି ଫଳ ଛଅ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ; ଏକ ପୋଖରୀରେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଟ୍ୟାଙ୍କରେ ଏହି ଫଳ ଦୁଇ ଗୁଣା, ଏବଂ ନଦୀରେ ଚାରି ଗୁଣା ହୁଏ। ଦିବ୍ୟ ଆରେ ଏହି ଫଳ ଶତଗୁଣା, ଏକ ବଡ଼ ନଦୀରେ ମଧ୍ୟ ଶତଗୁଣା, ଏବଂ ବଡ଼ ନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଚାରିଶତ ଗୁଣା ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ମକରରେ ହଜାର ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏବଂ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଡୁବି ଯାଉଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବ ଲୋକରୁ ପତିତ ହୁଅନାହିଁ। ପ୍ରତିଦିନ ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ହଜାର ସୁନା ଦେଇଥିବା ପରି ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ। ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏହି ହଜାର ଫଳ ଏକ ଶତ ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହି ନିୟମ ଋଷିମାନେ ଉଲ୍ଲିଖିତ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରାୟାଗର ସ୍ଥାପନା ଜଗତ୍ ପତି ନିଜ ଅନେକ ପାପ ଭାରକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ, ଜୀବମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ଧଳା ଓ କଳା ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନର ବିଷୟ ଏବେ ଶୁଣ; ଏହି ସ୍ଥାନ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ପାପୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଶତ ଶତ ପାପ ଭାରକୁ ବହି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ, ମକରରେ ଧଳା-କଳା ଜଳରେ ଡୁବି ଯାଉଥିଲେ, ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନାହିଁ। ଏକ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରାୟାଗରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଧଳା-କଳା ଜଳର ଧାରା ସରସ୍ୱତୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ଜଗତ୍ ସ୍ରଷ୍ଟା ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ ପଥର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାୟା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ଏହା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରାୟାଗରେ ମାଘରେ ସ୍ନାନ କରି ଜୀବମାନେ ଅନେକ ଦିପ୍ତିମାନ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚକ୍ରରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ମକରରେ ଧଳା-କଳା ଜଳକୁ ଛୁଇଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପୁଣ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମକରରେ ଧଳା-କଳା ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଡୁବି ଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରାୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତ ବର୍ଷ ଉପବାସର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ। ମାଘ ମାସରେ ବେଣୀରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିଲେ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଏକ ହଜାର ଭାର ସୁନା ଦେଇଥିବା ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ମାଘ ମାସରେ ଧଳା-କଳା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏକ ହଜାର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଓ ସାତ ନଗରୀ ବେଣୀରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ପାପୀମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ କଳା ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟାଗରେ ମାଘରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଏହି ଜଳ ପୁନି ପବିତ୍ର ଓ ଚମକିବା ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅନେକ ଯୁଗ ଓ ଜନ୍ମର ପାପ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେ କଳା ହେଉନ୍ତୁ କି ଧଳା। ବାଣୀ, ମନ, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କରାଯିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ପ୍ରାୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ। ଏହି ସ୍ନାନରେ ତିନି ଦିନ ପାପ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ପୁରାଣ ଚାମ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ସାପ ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଥାଏ। ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପରି ପବିତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଵିନ୍ଧ୍ୟସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦଶ ଗୁଣା ଅଧିକ ପବିତ୍ର। ଉତ୍ତରବାହି ଗଙ୍ଗା କାଶୀରେ ଶତ ଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ କାଶୀ ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ମହାନ। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ପଶ୍ଚିମବାହି ଗଙ୍ଗା ହଜାର ଗୁଣା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ର ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।