ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପରେ ରାଜା କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମାଘ ମାସର ସ୍ନାନରେ ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି କିପରି ଅଛି? ଏହି କଥା ମୋତେ କହ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛି। ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ କେମିତି କେବଳ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାପମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ? ସେ କେମିତି ମାଘ ବ୍ରତରେ ଏତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କଲେ?” ତାହାପରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ— “ପାଣି ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଭ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ; ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦୂର କରେ, ଦାହକୁ ନଶ୍ୱ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ପୋଷଣ ଏବଂ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପାଣିକୁ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏଭଳି ମାଘ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରୃଶ୍ଚିକ ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ଗାଈର ଛାପରେ ଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ପାଣିରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯଦି କେହି ଏହି ଯୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କରିଲେ, କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରତା ଦୂର କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଳ୍ପ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଘରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଧନୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଲାଭାନ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଫଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରୃଶ୍ଚିକରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏହା ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଦାନ ଓ ସ୍ନାନ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥା ଦେଉଛି। ତେଣୁ ମାଘ ମାସରେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ କାମନାରେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ମାଘ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ କହିବି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବ୍ରତ ରୂପେ କିଛି ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଅଧିକ ଫଳ ପାଇଁ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ତିଳ ମିଶା ଘୃତର ହୋମ କରିବା, ଏବଂ ଦିନେ ତିନିଥର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅବିରତ ଦୀପ ଦେଇ, ମାଧବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କରିବା, ଜଳାଣା, କମ୍ବଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଚପ୍ପଲ, କୁଙ୍କୁମ ଓ ଘିଅ ଦେଇବା ଉଚିତ। ତେଲ, କପାସ, ବାତି, ପାଡ଼, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏକ ବାର୍ଲି ଦାଣା ପରି ଓଜନର ସୁନା ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଏହି ଦାନ ସଦା ଅବିନାଶୀ। ଅନ୍ୟର ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର କରିବା ନାହିଁ, ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ନାହିଁ; ମାଘ ଶେଷରେ ରାଜା ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ କାମନାରେ ଏହା ଉପରେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇବା ଉଚିତ; ଏହି ଉପସମ୍ହାର ଏକାଦଶୀ ପରି କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରେ, ଅନନ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ପାଇଁ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ। ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରୃଶ୍ଚିକରେ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଗୋବିନ୍ଦ, ଅଚ୍ୟୁତ, ମାଧବ ଦେଉଥିବା ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିର୍ବିକାର ଚିତ୍ତରେ ଚୁପଚାପ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ପୁଣିଥରେ ବାସୁଦେବ, ହରି, କୃଷ୍ଣ, ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଘଡ଼ା ଜଳ ରାତିରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ଥିଲେ, ଏହିପରି ସ୍ନାନ ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ସମାନ ଫଳ ଦେଉଛି। ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରତ ଧରି ଉପଯୋଗୀ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ସ୍ନାନର ଶକ୍ତିରେ ମଣିଷ କଦାଚିତ୍ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଘରେ ଉଷ୍ଣ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରୃଶ୍ଚିକରେ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ଫଳ ଛଅ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। ବାହାରେ ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଫଳ ମିଳେ; ତାଳାବରେ ଦୁଇଗୁଣିଏ ଓ ନଦୀରେ ଚାରିଗୁଣିଏ ଫଳ ମିଳେ। ଦେବତାଙ୍କ ପୋଖରୀରେ ଏହି ଫଳ ଶତଗୁଣିଏ, ବଡ଼ ନଦୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ଶତଗୁଣିଏ, ଏବଂ ମହାନଦୀ ସଙ୍ଗମରେ ଚାରିଶେ ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରୃଶ୍ଚିକରେ ଥିବାବେଳେ ହଜାର ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏବଂ କେବଳ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ମାଘ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ଡୁବିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାରି ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବଲୋକରୁ କେବେ ଖସନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରତିଦିନ ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକ ହଜାର ମୁଦ୍ରା ଦାନ କରିଥିବା ସମାନ ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି। ମାଘରେ ଏହି ଫଳ ଶତଗୁଣିଏ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ଏହି ଭଳି ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପାପ ଭାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରୟାଗକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳ ମିଶିଛି—ଏହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାପୀ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶତଶଃ ପାପ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରୃଶ୍ଚିକରେ ଥିବାବେଳେ ଏହି ଶ୍ୱେତ-କୃଷ୍ଣ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ସେ ଆଉ କେବେ ଗର୍ଭରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏକ ସାଧାରଣ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଯଦି ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳ ଷରସ୍ୱତୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ଯିବା ପଥ ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ଏହି ମାୟା ମାଘ ମାସରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ସ୍ନାନ ପରେ ଲୋକେ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରୃଶ୍ଚିକରେ ଥିବାବେଳେ ଯିଏ ଏହି ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ଜଳରେ ଡୁବିଥାଏ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ ମାସରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତବର୍ଷ ଉପବାସର ଫଳ ମିଳେ।