ଏକ ଦିନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅପୂର୍ବ ମୁକ୍ତା ଗହଣାର ଚମକରେ ଭରିଥିବା, ଶୁଭ୍ର ଓ ମନୋହର ହସରେ ମୁହଁ ଚମକୁଥିବା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେବୀ ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ସେ ବହୁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଭରିଥିଲେ, ଭଲ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ଜଗତର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାତୃ ରୂପେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିତମ୍ବ ଓ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣ ଉରୁ ନେଇ ଦେଖା ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଧଳା ଚାମର ମେଧା ଦେବୀ ମାଳା ଓ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଆସିଲେ। ସେ ହଂସ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ମୁକ୍ତା ମାଳା ଓ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ବିବେକୀ ଥିଲେ। ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶତଦଳ ପଦ୍ମ ଉପରେ ଶୟନ କରି, ପୁସ୍ତକ ଧରି ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେବୀ ସଦା ଚମକୁଥିଲେ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦେବୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଲାକ୍ ରସ ଭଳି ରଙ୍ଗରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଆସିଲେ। ସେ ପୀତ ପୁଷ୍ପ ମାଳା, ମାଳା, ବାହୁଦଣ୍ଡ, ଅଙ୍ଗୁଠି, କଙ୍ଗନ ଓ କଣ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ଦେବୀ ସଦା ପୀତବସ୍ତ୍ରରେ ତିନି ଲୋକର ଉପକାର ଓ ପୋଷଣ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବୀ ଭାବରେ ଚମକୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ କୃପା ଦେବୀ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ଆସି, ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ ଚରିତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ବିବେକୀ, ଭକ୍ତିମୟା ଓ ତପସ୍ୱି ମହିଳା, ଏହି ମୋର ମା, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ତୁମେ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ। ଏହା ଜାଣି, ଶାନ୍ତି ଦିଗରେ ଯାଅ; ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: ଯଦି ଧର୍ମ ଏବେ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ଏହାର କାରଣ କହ। ଧର୍ମ କହିଲେ: ହେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାହିଁକି କ୍ରୁଧିତ? ଏମାନେ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି? ଯଦି ଉଚିତ ମନେ କର, କାରଣ କହ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: ଶୁଣ, ମୁଁ ଆତ୍ମ-ନିଗ୍ରହ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେହ ପବିତ୍ର କରିଛି; ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ତପ କରିଛି। ଏହିପରି ମୁଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ କୃପା ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି; ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ କ୍ରୁଧିତ, ଆଜି ଶାପ ଦେବି। ଏହା ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଧର୍ମ କହିଲେ: ଯଦି ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ତେବେ ଜଗତ ନଷ୍ଟ ହେବ। ମୁଁ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ମୁଁ ବହୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ, ପରେ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ନ କରିଲେ ମୁଁ ସୁଖ ଦିଏ। ପାପ ହେଉଛି ସୁଖର ମୂଳ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ; ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କରାଯାଏ, ଜୀବ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ମୁଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଦିଅଏ, ଏବଂ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦିଅଏ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: ଯେଉଁଠାରେ ସୁଖ ଲଭ୍ୟ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ମର୍ତ୍ୟ ତାହା ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଅନ୍ୟ ତାହା ଉପଭୋଗ କରେ; ସୁଖ କିଏ ଜାଣିଛି? କେହି ନିଶ୍ଚିତତା ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ସେଥିରେ ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖୁନି; ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ତାହା ଅନ୍ୟାୟ। ଯେଉଁ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେହି ଦେହରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ ହୁଏନାହିଁ। ଏକ ଜଣ ଅନ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ଅନ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରେ; ସୁଖ କିଏ ଜାଣିଛି, ଧର୍ମ ନ୍ୟାୟ କିଏ ଜାଣିଛି? ଏକ ଜଣ ଅନ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରେ; ଜଣେ ଧର୍ମ ଉପଭୋଗ କରେ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ମେଳାଇ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ଲଭ୍ୟ, ଏହିପରି ଫଳ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହା ଅନ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରେ। ସମସ୍ତ ସୁଖ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତେ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି, ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଏହି ଜାଣି, ଧର୍ମିକ ଲୋକ ଚୈତନ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଚୋର ଓ ମହାପାପୀ ନିଜ ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯଦି ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ସୁଖ କାହିଁକି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତିନାହିଁ? ଧର୍ମ କହିଲେ: ଯେଉଁ ଦେହରେ ପାପ କରାଯାଏ— ସେହି ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରାଯାଏ; ଏହା ପାପର ଫଳ। ଏକ ଦଣ୍ଡକୁ ଉଚ୍ଚତମ ମନାଯାଏ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଏହାକୁ ଧର୍ମର ମୂଳ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: ମୁଁ ଏହି ତର୍କ ଗ୍ରହଣ କରେନି; ଶୁଣ, ଧର୍ମରାଜ, ଯେପରି ଅଛି। ମୁଁ କ୍ରୁଧିତ ଓ ତୁମକୁ ତିନି ଶାପ ଦେବି; ଅନ୍ୟ ବାଟା ନାହିଁ। ଧର୍ମ କହିଲେ: ଯେବେ ତୁମେ କ୍ରୁଧିତ, ମୋତେ ମାଫ କର। ତୁମେ ମାଫ କରୁନାହିଁ; ମୋତେ ଦାସୀପୁତ୍ର କର, ମୋତେ ରାଜା କର, ଏବଂ ଚଣ୍ଡାଳ କର, ମହାମୁନି। ଏକ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ସଦା ମୃଦୁ ମୁହଁ ଦେଖାଅ। ଏହିପରି ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୁଧିତ ହୋଇ ଧର୍ମକୁ ଶାପ ଦେଲେ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: ଆଜି ଧର୍ମରୁ ରାଜା ହେଉ, ଦାସୀପୁତ୍ର ହେଉ; ଅନ୍ୟ ବାଟା ନାହିଁ। ଚଣ୍ଡାଳ ଜନ୍ମକୁ ଯାଅ, ଧର୍ମ, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯାଅ। ଏହି ତିନି ଶାପ ଦେଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ। ସୋମଶର୍ମା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ଦୁର୍ବାସା ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେବାବେଳେ ଧର୍ମ କେମିତି ଥିଲେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କହ, ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ। ସୁମନା କହିଲେ: ଭାରତ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଧର୍ମ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହେଲେ; ଦାସୀପୁତ୍ର ଭାବରେ ବିଦୁର ଜନ୍ମିଲେ, ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଂକଟିତ ହେଲେ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ଦେହ ଲଭିଲେ; କାରଣ ସେ ଧର୍ମ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହିପରି, ମହାତ୍ମା ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିଥିଲେ; ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଆଗରୁ କହିଥିବା ଏହି କଥା ସତ୍ୟ।