ଏକ ସମୟର କଥା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ତାଙ୍କର କାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାରର ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି । ଏହି ଧର୍ମ, ସ୍ପଷ୍ଟ ମନସ୍କ ହେଇ, ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଫଳକୁ ନେଇଯାଏ । ଜେଉଁ କି ଜ୍ଞାନୀ ମନେ କିଛି ଭାବନା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକି ସେମାନେ ତାହାକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ତାହା କ୍ଷୁଦ୍ର କିମ୍ବା ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ । ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସୋମଶର୍ମା ପଚାରିଲେ, “ଧର୍ମର ଆକୃତି କେମିତି? ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ? ମୋତେ କୃପାକରି କହ, ପ୍ରିୟେ, କାରଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେରଣାଦାୟକ।” ସୁମନା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ଧର୍ମର ରୂପକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ । ତାହାର ମାର୍ଗ ଅଦୃଶ୍ୟ, ତାହାର ସାର ହେଉଛି ସତ୍ୟ; ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଅତ୍ରି କୁଳରେ, ଅନସୂୟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଥିଲେ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କଲେ । ସେମାନେ ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା ଓ ବଳରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଇନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେମାନେ ବନରେ ରହି, କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଅନ୍ନ ଛାଡ଼ି ଦେହକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ସହଜରେ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଏଠାରେ ଧର୍ମ ପ୍ରକଟ ହେଲା । ସେମାନେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ଯଜ୍ଞ ବି ଏତେ ବର୍ଷ କଲେ, ତିନିଥର ଦିନକୁ ଏହି କ୍ରିୟା କରି, ଆହାର ବିନା ରହିଲେ । ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଏବଂ ଦୁର୍ବାସା ମୁଁଡ଼ ଚୁଲି, ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଯୁଗ୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ଏକ ଦିନ ଧର୍ମ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ଧର୍ମ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାର ଗୁଣଧର ଥିଲେ । ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ, ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଦେଲେ; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଏବଂ ସଂଯମ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଚିହ୍ନ । ନିୟମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନୀ ରୂପେ ଏବଂ ଦାନ ରୂପେ ଆସିଥିଲେ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ରୂପେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ । କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା, ଅହିଂସା, ଅନୃତ ଅଭାବ ଏହି ସବୁ ମହିଳା ରୂପେ ଆସିଥିଲେ । ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, କରୁଣା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ଶୀଳ, ଶାନ୍ତି, ପଞ୍ଚମହାୟଜ୍ଞ, ଏବଂ ବେଦ ସହିତ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପନ ଆଦି ଶୁଭ କ୍ରିୟା ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଭଳି ମହାଯଜ୍ଞ ବି ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ । ସମସ୍ତେ ଶୋଭା ଓ ଆକର୍ଷଣରେ ଭରପୂର, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିଲେ, ମୁକୁଟ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଅନେକ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଚାରୁ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏହିପରି ଧର୍ମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ଏବଂ କାଳ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ । ଧର୍ମ କହିଲେ, “ହେ ତପସ୍ବୀ ମୁନି, କାହିଁକି ତୁମେ କ୍ରୋଧିତ? କାରଣ କ୍ରୋଧ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାକୁ ନଶ୍ଟ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । କ୍ରୋଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଶାନ୍ତ ହୁଅ, କାରଣ ତପସ୍ୟାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି ।” ଦୁର୍ବାସା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ, ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ସହ ଏଠାରେ ଆସିଛ? ସାତି ଶୋଭାମୟ ଅଲଙ୍କୃତ ନାରୀ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ କରି କହ ।” ଧର୍ମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ଶାନ୍ତ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇଛି, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟ । ଆଉ ଏଠାରେ ଦେଖ, ରକ୍ତ-ନୟନ, କପିଳ ଦେହ, ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ । ଏଉଁପରି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଯଜ୍ଞର ଦୀପ୍ତି ସମ, ତୁମ ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର । ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ ଦୟାମୟ, ଶୋଭାମୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସିଛି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ କରୁଣା ରଖିଥିବା । ଏହି ହେଉଛି ସଂଯମ, ଯିଏ ସଦା ତୁମକୁ ଧାରଣ କରେ; ଜଟାଧାରୀ, କଠିନ, କପିଳ, ଅତି ତୀବ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ଏହି ଅପରାଧ ନାଶକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଧାରଣ କରିଛି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ, ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ସଦା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ । ଏଠାରେ ଆସିଛି ନିୟମ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ସ୍ଫଟିକ ସମ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କମଣ୍ଡଳୁ ଓ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଧାରଣ କରିଛି—ଏହି ହେଉଛି ଶୌଚ । ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସତ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ରୂପର ଶୋଭାରେ ଶୁଶୂଷା ଆସିଛି । ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧୃଢ, ଶାନ୍ତ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରିୟ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ପଦ୍ମ ହସ୍ତ, ଧାତ୍ରୀ ନାମକ ଏହି ନାରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ । ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, କ୍ଷମା ଏଠାରେ ଆସିଛି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ, ଦୃଢ ଏବଂ ନେକ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଭରପୂର । ଦିବ୍ୟ ମଣି ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତୁମ ଶାନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ରୂପେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ । ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଦା ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା ଏହି ଅକଳ୍ପା ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି । ଏହି ଶାନ୍ତ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଚାରୁ ଦେହ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ଅହିଂସା, ମହାଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ତାପିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମ, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରିୟ । ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସାର୍ବଦିକ ଦେଖନ୍ତିନାହାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାରେ ଲୀନ, ଶୁଭ ହସ୍ତ ଏବଂ ତପସ୍ବିନୀ ।” ଏପରି ଭାବରେ ଧର୍ମ ଓ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗୁଣ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିଜ ନିଜ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ।