ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଦିନକୁ ଦିନ କ୍ଷତି କରୁଥିବା ଏକ ପୁଅଙ୍କ ବିଷୟରେ। ସେ ପ୍ରତିଦିନ କଠୋର କଥା, ମୁସଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଉପାୟରେ ନିଜ ପିତା ମାତାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଆସୁଥିଲା। ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ମାତାପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ସ୍ନେହ ନଥାଏ, କେବଳ କଠିନତା ରହିଥାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏମିତି ପୁଅ କେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦାନ କରେନାହିଁ; ଏପରି ପୁଅମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ସ୍ୱରୂପ ପୁଅଙ୍କ ବିଷୟରେ—ଏମିତି ପୁଅ ଶିଶୁବୟସରୁ ବୃଦ୍ଧ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଦା ଶତ୍ରୁତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଖେଳିବା ସମୟରେ ସେ ପିତା ଓ ମାତାକୁ ମାଡ଼ି ଯାଏ, ଏବଂ ପୁନି ପୁନି ହସି ଚାଲିଯାଏ। ପରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପୁନି ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ଅପମାନ କରିଥାଏ। ଏଭଳି ସେ ସଦା ଦ୍ୱେଷ ଓ ଶତ୍ରୁତାରେ ଲିନ ରହେ; ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ପୁନି ଏଇ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ି ଦିଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, କିପରି ଏକ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଜନ୍ମ ସମୟରୁ ସେ ସ୍ନେହ ଦେଖାଏ, ଶିଶୁବୟସରେ ଲାଡ଼ପ୍ୟାରେ ଓ ଖେଳରେ ଲିନ ରହେ, ପରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଦେଖାଏ। ସେ ସଦା ଭକ୍ତି, ସ୍ନେହ, ମୃଦୁ ଓ ସୁମଧୁର କଥା ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ସେ ଏହାକୁ ବୁଝି ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କାନ୍ଦେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ ଆଦି ସମସ୍ତ କର୍ମ କରେ। ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଓ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ; ତିନି ଋଣରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ସ୍ନେହରେ ସେ ସଦା ପିତୃମାତୃ ଭକ୍ତି କରେ। ଏହିପରି ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ମିଳେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହିପରି ପୁଅ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମୂଳ୍ୟବାନ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଦାସୀନ ପୁଅ ବିଷୟରେ କହିବି। ସେ ସଦା ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ଚଳନ୍ତି, କିଛି ଦିଏ ନାହିଁ, ନେଇ ନାହିଁ, ରାଗ କିମ୍ବା ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତ୍ୟାଗ କରି ମଧ୍ୟ କିଛି ଦିଏ ନାହିଁ, ନେଇ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଉଦାସୀନ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଥାନ୍ତି। ଏପରି ପୁଅମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ପୁଅ ଯେପରି, ସେପରି ଝିଅ, ପିତା, ମାତା, ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ। ଅନ୍ୟ ଦାସ, ଗୋ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମହିଷ, ଦାସ-ଦାସୀ ଓ ଋଣରେ ବନ୍ଧିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି। ଆମେ କୌଣସି ଋଣ ନେଇ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଆଗରୁ ଆମେ କାହାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇନଥିଲୁ। ଆମେ କୌଣସି ଋଣରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ, ପ୍ରିୟେ, ଏହି କଥା ଶୁଣ; ଆମର କୌଣସି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଦ୍ୱେଷ ମଧ୍ୟ କାହା ସହିତ ନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ, କିମ୍ବା କାହିଁକି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ରୁହ। କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ? କାହାରୁ କିଛି ନିଆଯାଇନାହିଁ, କିମ୍ବା କାହାକୁ କିଛି ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଧନ କିପରି ଆସେ, ମାଧବ? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନାହିଁ; ଯାହା ଭାଗ୍ୟରେ ଲେଖା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆସିବ। ଯାହା ପାଇଁ ଧନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଧନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମହାନ୍ ପ୍ରୟାସ ଦରକାର। ଲୋକ ଯେପରି ଯାଏ, ଧନ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଯାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ରୁହ। କାହାର ପୁଅ, କାହାର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାହାର ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ? ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ କାହାର? କିଛି ଦୂର୍ବୋଧ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ମହା ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଗ୍ଧ ଲୋକମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ଏହି ଘର ମୋର, ଏହି ପୁଅ, ଏହି ନାରୀମାନେ କେବଳ ମୋର।’ କିନ୍ତୁ, ପ୍ରିୟେ, ଏହି ସଂସାର ବନ୍ଧନ ମିଥ୍ୟା। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଦେବୀ ସୁମନା। ସେବେ ସୋମଶର୍ମା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ତୁମେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଛ, ମୋର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦେଲେ।’ ତଥାପି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ବଂଶ ଚାହାନ୍ତି; ଯେପରି ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ସେପରି ଧନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉପାୟ ହେଉ, ମୁଁ ପୁଅ ଉତ୍ପାଦନ କରିବି। ସୁମନା କହିଲେ—‘ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜୟ କରାଯାଏ, ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉତ୍ଥାନ କରେ। ଶିଳ୍ପଶାଳୀ ପୁଅ ଥିଲେ ପିତା, ମାତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ନୀତିହୀନ ଅନେକ ପୁଅ ଠାରୁ ଏକ ଶିକ୍ଷିତ ପୁଅ ଭଲ। ଏକ ପୁଅ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ବନ୍ଧନ ବଢ଼ାନ୍ତି। ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ମିଳେ; ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ମିଳେ; ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଗର୍ଭ ମିଳେ—ଏହିପରି କର୍ମ କର। ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ଅଛି, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ, ସେଠି ପୁନଃଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ। ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମିଳେ। ପ୍ରିୟେ, ଶୁଭ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସୁଖ ଓ ଧନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।’ ସୋମଶର୍ମା ପଚାରିଲେ—‘ଧର୍ମର ଆଚରଣ କ’ଣ? ଏବଂ ଏହାର ଫଳରେ କେଉଁ ଜନ୍ମ ମିଳେ?’ ସୁମନା କହିଲେ—‘ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ଧର୍ମ କଥା କହିବି। ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ଯିଏ ଦିନେ ଦିନେ ଶୁଭ କର୍ମ କରେ, ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ ଲାଭ କରେ। ମୁଁ ଏବେ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ କହିବି—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟବାଦିତା, ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ। ଦାନ, ନିୟମ, କ୍ଷମା, ପବିତ୍ରତା, ଅହିଂସା, ସ୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଓ ଅପହରଣର ତ୍ୟାଗ। ଏହି ଦଶ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ପେଟ ପୂରଣ କରେ।’ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଏହି କଥା ଶେଷ ହୁଏ।