ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ବଡ଼ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ଏହାର ଫଳରେ ଯେଉଁମାନେ ନରକକୁ ବାନ୍ଧି ରହିଥିଲେ ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଉପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିଦିନ ଯେଉଁମାନେ ଆଶାବାନ୍ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରହିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଉତ୍ସବ ଘଟେ, ଯାହା ଯମର ଲୋକରେ ଖୁସି ଆଣେ। ଏହିପରି ଯମ-ଦ୍ୱିତୀୟା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହିଦିନ ନିଜ ଘରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଭାଇମାନେ ଭଉଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହା ଶକ୍ତି ବଢାଏ; ଭଉଣୀମାନେ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍। ସୁନା, ଗହଣା, ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ପୂଜା ଓ ଅତିଥି ସତ୍କାର ଭଉଣୀଙ୍କ ସହ ବାର୍ତ୍ତାଳାପ କରି, ପରେ ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା, ଉର୍ଜା ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନରେ ଯମଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ଏବଂ ସେ ତୃପ୍ତିପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନ, ମହିଷ ଉପରେ ଆସୀନ, ଷଟ୍ଟି ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିବା, ଆନନ୍ଦିତ ଗଣମାନେ ପରିବେଷ୍ଟିତ, ନିୟମର ମୂର୍ତ୍ତି ଯମଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନସଂଯୁକ୍ତ ଭଉଣୀମାନେକୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ଭୟ ନଥାଏ। ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାନ୍ତି; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ତାରିଖରେ ଯମୁନା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଯମକୁ ଭୋଜନ କରାଇଥିଲେ, ସେହି ଦିନ ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନରେ ଯେଉଁଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମୃଦ୍ଧି, ଧନ ଓ ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏପରି ହେଉଛି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଦ୍ମପୁରାଣ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି। ଏହାପରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଘ ସ୍ନାନରେ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି କିପରି ଆସିଛି? ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ କିପରି ହେଲା, ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ କେମିତି ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଟି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛି।" ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: "ପାଣି ସ୍ୱଭାବତଃ ପବିତ୍ର, ସ୍ଫଟିକ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର; ପବିତ୍ରମନ୍ଦିରେ ଏହା ଅପବିତ୍ରତା କୁ ଦୂର କରେ, ଦୁଃଖ ଦାହକୁ ନାଶ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ପୋଷଣ ଏବଂ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପାଣିକୁ 'ନାରାୟଣ' କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମାଘ ମାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁମ୍ଭରାଶିରେ ଥିଲେ, ଏକ ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଥିବା ଶୁଧ୍ଧ ପାଣିରେ ଉଷାକାଳେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ; ଯଦି କେହି ଏହି ଯୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତିନି ଦିନ ଧରି ସ୍ନାନ କଲେ, କିମ୍ବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଳ୍ପ ଦାନ କଲେ, ମାଘ ମାସରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଧନୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଲାଭାନ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଦିନ ଧରି ସ୍ନାନ କଲେ ଫଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ବଢ଼ିଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁମ୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏହି କର୍ମ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ମାଘ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅତିଥି ସେବା ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଇଚ୍ଛାରେ ମାଘ ମାସରେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏବେ ମୁଁ ମାଘ ସ୍ନାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ କହିବି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ କିଛି ଉପବାସ ନିୟମ ନେବେ; ଅଧିକ ଫଳ ପାଇଁ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଭୂମିରେ ଶୋଇବେ, ତିଳ ମିଶ୍ରିତ ଘୃତ ହୋମ କରିବେ, ଏବଂ ଦିନେ ତିନିଥର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବେ। ଅଖଣ୍ଡ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ମାଧବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ; ଜଳାଣ, କମ୍ବଳ, ବସ୍ତ୍ର, ପାଉଁ ଚପ୍ପଲ, କୁଙ୍କୁମ ଓ ଘୃତ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍। ତେଲ, ପାଟ, ବତି, ପାଟି, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଖାଦ୍ୟ ମାଘ ମାସରେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦେବା ଉଚିତ୍। ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯବ ଦାଣା ପରି ସୁନା ଦାନ କଲେ, ସେହି ଦାନ ସଦାବହାର ଓ ଅବିନାଶୀ। ଅନ୍ୟର ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର କରିବା, ଅନ୍ୟର ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମାଘ ଶେଷରେ ରାଜା ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ୍। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଏହି ମାଘ ସମାପ୍ତି ଏକାଦଶୀ ଭଳି କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଆନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁମ୍ଭରେ ଥିଲେ, ଗୋବିନ୍ଦ, ଅଚ୍ୟୁତ, ମାଧବଙ୍କୁ ଏହି ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମନୋନିବେଶ ସହିତ ନିର୍ବାଚିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ପୁନଃ ପୁନଃ ବାସୁଦେବ, ହରି, କୃଷ୍ଣ, ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପାଣି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା, ଯାହା ରାତିରେ ବାତାସରେ ରଖାଯାଇଛି, ଏହାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ। ସେଠାରେ ଉପବାସ ନିୟମ ରଖି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଉପସୂଚନା ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏହି ସ୍ନାନ ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଘରେ ତାପିତ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଫଳ ଛଅ ବର୍ଷ ରହିଥାଏ; ପୋକରିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବାରୋ ବର୍ଷର ଫଳ ମିଳେ; ଦଣ୍ଡା ତଳା ତାଳାଏ, ଏହା ଦୁଇଗୁଣା ଓ ନଦୀରେ ଚାରିଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ଦିବ୍ୟ ପୋକରିରେ ଏହି ଫଳ ଶତଗୁଣା, ମହାନଦୀରେ ମଧ୍ୟ ଶତଗୁଣା ଓ ମହାନଦୀ ସଙ୍ଗମରେ ଚାରିଶଏ ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁମ୍ଭରେ ଥିବା ବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ; ଏବଂ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେହି ମହାପୁଣ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି।