ଏକ ସମୟର କଥା, ସୋମଶର୍ମାନ୍ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ ଧର୍ମଶୀଳ, ମୁଁ କେଉଁ ଦୋଷରେ ଆଜି ଧନହୀନ ହୋଇଯାଇଛି ତାହା ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ । ଏହିପରି, ମୋ ପିଲା ନାହିଁ — ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ଏହି ଅଭାବ ।” ତେବେ ସୁମନା ନାମକ ଜଣେ ଦୟାଳୁ ମହିଳା କହିଲେ, “ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୁଏ — ଏହା ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି । ଲୋଭ ହେଉଛି ପାପର ମୂଳବୀଜ, ମୋହ ତାହାର ମୂଳ । ମିଥ୍ୟା ତାହାର ତଣ୍ଡ, ମାୟା ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ଶାଖା । କପଟ ଓ ଡାଉଁପଣ ତାହାର ପତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଦା ବଢ଼ିଥାଏ । ଅସତ୍ୟ ତାହାର ଗନ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତାହାର ଫଳ । ଠକେଇ, ମିଥ୍ୟା ଶାସ୍ତ୍ର, ମିଥ୍ୟା ସାହସ, ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା — ଏହି କୁକର୍ମୀ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମୋହ ମୃକ୍ଷର ଶାଖାରେ ପକ୍ଷୀ ପରି ବସେ । ଅଜ୍ଞାନ ତାହାର ପ୍ରଚୁର ଫଳ, ଏହାର ସ୍ବାଦ ଅଧର୍ମ । ଲୋଭ ରୁକ୍ଷ ତାମନ୍ତ୍ରଣାର ପାଣିରେ ପୋଷିତ, ତାହାର ରସ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା । ଅଧର୍ମ ଏହି ଫଳର ମଧୁର ଓ ଆକର୍ଷକ ସ୍ବାଦ, ଦୃଢ଼ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ଲୋଭ ରୁକ୍ଷ ପ୍ରଚୁର ଫଳ ଦିଏ । ଯିଏ ଏହି ଛାୟାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସନ୍ତୋଷରେ ରହେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ତାହାର ପକ୍କା ଫଳ ଖାଏ । ଏହି ଅଧର୍ମ ରସ ଉପଭୋଗ କରି, ମଣିଷ ଯଦି ଏହିପରି ଫଳରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ତେବେ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ପହଞ୍ଚେ । ଏହିଠାରୁ, ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ମଣିଷ କଦାଚିତ୍ ଲୋଭକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁ ଧନ, ପୁତ୍ର, ଜନାନୀ ପାଇଁ ସଦା ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ । ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ ମୂର୍ଖମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ — “ମୁଁ କିପରି ଧନ ପାଇବି ? କିପରି ଭଲ ଜନାନୀ ମିଳିବ ? କିପରି ପୁତ୍ର ହେବେ ?” ଏହିପରି ଦିନ ଓ ରାତି ମୁହଁ ଦେଇ ଚିନ୍ତା କରେ । କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପୁନି ସ୍ମୃତି ଆସିଲେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ । ମିତ୍ର, ଆତ୍ମିୟ, ପୁତ୍ର, ବାପା, ମାଆ, ଓ ଦାସ — ଏହି ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମିୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ବିବି ମଧ୍ୟ । ଏହି ସମ୍ପର୍କ କେମିତି ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଧନ, ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମିୟ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ବାନ୍ଧିଥାନ୍ତି, ତାହା ମତେ ବିସ୍ତୃତ କହ ।” ସେତେବେଳେ ସୁମନା କହିଲେ, “କେହି ଋଣରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି, କେହି ଆମାନତ୍ ଗ୍ରହଣ କରି । କେହି ଲାଭ ଦେଇଥାନ୍ତି, କେହି ଅନାସକ୍ତ ରହନ୍ତି । ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ସମ୍ପର୍କରୁ ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ବିବି, ବାପା, ମାଆ, ଦାସ, ଆତ୍ମିୟ ଓ ନିଜ ଜନ୍ମ ହୁଏ । ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଓ ସମ୍ପର୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । କିଏ ଆମାନତ୍ ଦେଇଛି କିଏ ନେଇଛି, ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିଯାଏ । ଯିଏ ଆମାନତ୍ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଲୋକ ଦୁନିଆରେ ଗୁଣ ଓ ଶୋଭା ନିମିତ୍ତ ପୁତ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଯିଏ ନେଇଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଘରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି — ଏହା ନିଶ୍ଚିତ । ଆମାନତ୍ ନେଇବାର ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତାହା ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦେଇ ସେ ପୁନଃ ଚାଲିଯାଏ; ଆମାନତ୍ ଦେଇଥିବା ଲୋକ ସୁଜନ ପୁତ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ନେଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ । ଏହିପରି, ଗୁଣ ଓ ଶୋଭାରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନ ନେଇ, ସେ ଦିନେ ଦିନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରେ, ପିତା ପାଇଁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଏ । ମଧୁର ଓ ସୁମଧୁର କଥା କହେ, ରୋଗରେ ଅପରିଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଏ, ନିଜ ଧନ ନେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି । ଯେଉଁଠି ଆମାନତ୍ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହା ନେଇଯିବା କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଏ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୟଙ୍କର ଓ ଜୀବନ ନାଶକ । ଏହିପରି, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀରେ ଗୁଣମୟ ପୁତ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଅଳ୍ପାୟୁ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ । ଦୁଃଖ ଦେଇ ଚାଲିଯାଏ, ଏଭଳି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଘଟେ; ଯେତେବେଳେ ପିତା କାନ୍ଦେ — “ହାୟ, ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ!”, ତେବେ ସେ ହସେ, “କାହାର ପୁଅ ସେ, କାହାର ବାପା? ଏହି ଲୋକ ମୋ ପାଇଁ ଆମାନତ୍ ନେଇଥିଲେ ।” “ମୋ ଧନ ନେଇଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଜୀବନ ହରାଇଯାଇନି; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ବଡ଼ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥିଲା । ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନ ନେଇ ମୁଁ ଆଜି ଦୃତ ଚାଲିଯିବି; ମୁଁ କାହାର ପୁଅ? ଏପରି ମୁଁ । ସେ ମୋ ବାପା ନୁହେଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ନୁହେଁ, ଆଉ କାହାରି ନୁହେଁ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦାନବ ଅବସ୍ଥା ଦେଇଛି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ।” ଏପରି କହି ସେ ପୁନିପୁନି ହସି ଚାଲିଯାଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ଚାଲିଯାଏ । ଏହିପରି, ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ପ୍ରକାରର ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆମାନତ୍ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଭରିଆ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଋଣ ସମ୍ପର୍କିତ ପୁତ୍ର ବିଷୟରେ କହିବି । ଯେଉଁଠି ଋଣ ନେଇ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଇ ପୁତ୍ର ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ସେ କେବେ ପୁତ୍ର ଭାବେ, କେବେ ଭାଇ, କେବେ ପ୍ରିୟ ବାପା, କେବେ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଏ । ସେ କେବେ ଧର୍ମ ଦେଖିପାରେନାହିଁ, କଠୋର ମନ ଓ ଦେହ, ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଠୋର କଥା କହେ । ସେ ମିଠା ଓ ଅମିଠା ଦୁଇଟି ଖାଏ, ସଦା ଭୋଗରେ ଲିନ୍, ସଦା ଦ୍ୟୁତ ଖେଳେ, ଚୋରି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ । ସେ ଜୋର କରି ଘର ଧନ ଭୋଗ କରେ, ନିଷେଧ କଲେ ରାଗ କରେ; ଦିନେ ଦିନେ ବାପା ଓ ମାଆକୁ ଅପମାନ କରେ । ସେ ଲୁଟେଇ, ଭୟଦାୟକ, ଅନେକ କଠୋର କଥା କହେ; ଏପରି ଧନ ଭୋଗ କରି ନିଜେ ସୁଖରେ ରହେ । ଶିଶୁବୟସରେ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରମରେ କ୍ରୁର ଲୋକ ଧନ ନେଇଯାଏ; ପରେ ବିବାହ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରୁ ଭିନ୍ନ ଭାଗ କରି ଧନ ନେଇଯାଏ । ଏହିପରି ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଦିଆଯାଏ; ଘର, ଜମି, ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର, ଏହି ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।