ସଂଖ୍ୟା ଦର୍ଶନର ଅନୁୟାୟୀ, ତର୍କଶାସ୍ତ୍ରୀ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡୀ—ଏମାନେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଅଶୁଚିରୁ ଶୁଦ୍ଧି ଲଭନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ଏହି ଦିନଟିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ମନାଯାଏ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ନଭସ୍ ମାସର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତିଥିରେ ଏହି ଦିନକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ୍, ଆଜ୍ୟପା, ସୋମପା ଏହି ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ମୃତଙ୍ଗନ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପିତୃମାନେ ‘ପ୍ରେତ’ ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି, ଏହି ଦିନରେ ସେମାନଙ୍କର ଚଳନ ହୁଏ। ପୁଅ, ପଉଁତି, ଓ ଝିଅର ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଳ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ନମନ କରାଯାଏ। ଉପହାର, ଦାନ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରେତ ଚଳନ’ କୁହାଯାଏ। ବଡ଼ ପକ୍ଷରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରେତ ଚଳନ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ମୟୂରଧ୍ୱଜ, ଏହାକୁ ‘ପ୍ରେତ ଚଳନ’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦିନରେ ପୁରୁଷମାନେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ପରି, ଏହି ଦିନକୁ ଯମ ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚୟ ଓ ସତ୍ୟ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ, ପ୍ରଭାତରେ ଯମଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଭାନୁଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯିଏ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ କଦାଚିତ୍ ଯମଲୋକ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଶୌନକ, ଏହି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନରେ ଯମୁନା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଯମଙ୍କୁ ଘରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଭୋଜନ ଓ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦିନରେ ମହା ତର୍ପଣ ହୁଏ, ନରକଗାମୀ ଆତ୍ମାମାନେ ତୃପ୍ତି ଲଭନ୍ତି, ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ଯମଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ସବ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ପରି, ଯମ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଦିନରେ ନିଜ ଘରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଭାବରେ ଭଉଣୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ଭଉଣୀମାନେ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍। ସୁନା, ଗହନା, ଓ ଜମାକପଡ଼ା, ଉପାସନା ଓ ଆତିଥ୍ୟ ଏହି ସବୁ ଏକାଠି ଭୋଗ କରିବା ଓ ପରେ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ ନିବା ମାନ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ପୁଷ୍ଟିକର ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉର୍ଜା ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନରେ ଯମଙ୍କ ପୂଜା ଓ ତୃପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଦିନ, ଯମ ମହାରାଜ ମହିଷ ଉପରେ ବସି, ଦଣ୍ଡ ଓ ଗଦା ଧରି, ପ୍ରମୋଦିତ ପରିକରମାନେ ଚାରିପାଖ ଘେରିଛନ୍ତି—ସେହି ନିୟମ ମୂର୍ତ୍ତି ଯମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁଭାଇମାନେ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଜମାକପଡ଼ା ଓ ଉପହାର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସାରା ବର୍ଷ ଶତ୍ରୁ ଭୟ ଓ ବିବାଦ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଗୁପ୍ତ ମହିମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ଯେଉଁ ତିଥିରେ ଯମୁନା ଯମଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ ନେଇଥାଏ, ସେ ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମୃଦ୍ଧି, ଧନ ଓ ଶୁଭ ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନ୍ତ। ବିଶାଳ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ। ଏହିପରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ: “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଘ ସ୍ନାନରେ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି କିପରି ଆସିଛି? ଏହା ମୋତେ କହ। କିପରି ଏକ ବଣିକ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ? ମାଘ ଉପବାସରେ କିପରି ଏପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ?” ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ: “ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ, ପାଣି ପବିତ୍ର, ସ୍ଫଟିକ ଓ ଧଳା ହୁଏ; ଏହା ଅଶୁଚି ଦୂର କରେ, ଦୁଃଖ ଘୁଞ୍ଚାଏ, ଜୀବମାନେ ଉଦ୍ଧାର ଓ ପୋଷଣ କରେ। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ପାଣିକୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ମାଘ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁମ୍ଭରେ ବିଚରଣ କଲେ, ମାଘ ମାସରେ ଏକ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଅପରାହ୍ନ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଯାଏ। ଏହି ଯୋଗ ତିନି ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଯଦି ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ଯଦି ଏହି କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଳ୍ପ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଘରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିଲେ ଧନୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ପାନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଓ ସାତ ଦିନ କଲେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦ୍ଧି ଫଳ ବଢ଼େ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁମ୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଲାଭ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅତିଥିସେବା, ଦାନ ଓ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ। ଏହି କାରଣରୁ ମାଘ ମାସରେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ମୁଁ ଏବେ ମାଘ ସ୍ନାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ କହିବି। ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ କିଛି ଉପବାସ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଅଧିକ ଫଳ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଭୂମିରେ ଶୁଇବା, ତିଳ ମିଶିତ ଘୃତ ହୋମ କରିବା, ଏବଂ ଦିନେ ତିନିଥର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଦୀପ ଦେଇ ମାଧବଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେବା, ଜଳାଣି, କମ୍ବଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଚପ୍ପଲ, କୁଙ୍କୁମ, ଘୃତ ଦେବା ଉଚିତ୍। ତେଲ, ପାଟ, ବତି, କପଡ଼ା ଓ ଭୋଜନ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏକ ବାର୍ଲି ଦାଣା ପରିମାଣ ସୁନା ଏକ ବେଦବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ଏହି ଦାନ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅବିନାଶୀ। ଅନ୍ୟର ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଓ ଉପହାର ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମାଘ ଶେଷରେ ରାଜା ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରାଇବେ। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବେ ଓ ମାଘ ଶେଷକାଳରେ ଏକାଦଶୀ ପରି ସମାପନ କରିବେ। ଯେଉଁମାନେ ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତ କରିବେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ।