ଏକ ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ; ଦିନେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ନଥିଲା। ଏଭଳି ଦିନକୁ ଦିନ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲା, ଦେବୀ। ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏଠାରେ ବିରକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ: ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, କିନ୍କର ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତାପରେ, ଏହି ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କିଏ, ଏହି ନଗ୍ନ ଆକାରରେ? ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ତୁମେ କିପରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ?” “ଜନ, ମହିଳା, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବତୀ, ମା ଏମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ତୁମେ ନଗ୍ନ ଭାବରେ ଚାଲିଗଲା, ତୁମେ କିପରି ଭୟ କରୁନାହିଁ?” ଏହି ବିରକ୍ତ ଜନ କହିଲେ: “ଏଠାରେ କିଏ ନଗ୍ନ ଦେଖାଯାଏ? ମୁ ଏପରି କ୍ଷଣେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଚେତନାରେ ବନ୍ଧା, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛ, ତୁମେ ଅଳଙ୍କୃତ। ମୁ କ୍ଷଣେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟ କରି, ନିୟମ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଇ ନିଜକୁ ନଗ୍ନ ଦେଖାଏ।” ଆତ୍ମା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ଏକ ଜନ ପାଇଁ ନିୟମ କଣ? ମହାପୁରୁଷ, ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ଏହା ଖସ୍ତାରେ କହ।” ବିରକ୍ତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜନ ଉତ୍ତର କଲେ: “ମନ ଦିନେ ଦିନେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଜନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି; ଏବେ ମୁ ଲଜ୍ଜା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଆଜି ମୁ ଏଭଳି କାମ କରିବି ନାହିଁ, ନଗ୍ନ ଭାବରେ, ସ୍ଥାନ ନଥିବା; ପରେ ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତାପ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଲଜ୍ଜା କୁହାଯାଏ। କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରିବି? କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ। ଜନ ସେଇ ଏକା, ଦିବ୍ୟ; ତାଙ୍କର କିଛି ନଷ୍ଟ କରିପାରିବା କିଏ? ଏବେ ମୁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି: ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭକାର ଚକା ଉପରେ ମାଟି ରଖି, ତାହାକୁ ତାର ଦ୍ୱାରା ଘୁମାଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ହଜାର ଭାଗରେ ଏକାଧିକ ପାତ୍ର ତିଆରି କରେ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜେ ଅନେକ ଆକାର ତିଆରି କରେ; ପରେ ଏଗୁଡ଼ିକ କାରଣବଶତଃ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେମାନେ ସଦା ଅସ୍ଥିର ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ, ସେମାନେ ଲଜ୍ଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ଓ ପଞ୍ଚମ ଜଳ—ଏହି ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ସ୍ଥିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛନ୍ତି—ତେଣୁ ଲଜ୍ଜା କିଏ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ? ଏବେ ମୁ ମହିଳାର ଆକାର ବିଷୟରେ କହିବି, ପ୍ରିୟ: ଯେପରି ହଜାର କୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଚମକେ, ସେପରି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତଠାରେ ଚମକେ, ଏହି ଭ୍ରମ ଚକ୍ରରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଆତ୍ମା ଚମକେ। ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରବେଶ କର, ପାପ ଓ ମୋହର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା। ମହିଳା ତାଙ୍କର ଉର, କଟି, ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଚମକେ; ଏଠାରେ ହୃଦୟର ମାଂସ ଏକ ଉନ୍ନତି ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଜନମାନେର ଅବନତି ପାଇଁ, ମୋହ ଆକାରରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶିତ; ଯେଉଁ ମହିଳାକୁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କଲା, ସେ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜ ଖେଳରେ ସଦା ନିଜ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ମହିଳାରେ ଯେପରି, ପୁରୁଷରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଠାରେ ସ୍ଥିତ। ଯେମାନେ ଉର ଓ ଗର୍ଭ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ; ପୁରୁଷକୁ ‘ପୁରୁଷ’ କୁହାଯାଏ, ମହିଳାକୁ ‘ପ୍ରକୃତି’ କୁହାଯାଏ। ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇ ନାହିଁ; ତୁମେ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରକୃତି ସହ ଦେଖାଯାଉଛ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣି, କିଏ କିଏ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରିବ? ସୁଖକୁ ଯାଅ। ଏବେ ମୁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ବୃଦ୍ଧା ବିଷୟରେ କହିବି, ମଧୁର ମୁହଁବାଳିକା। ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ; ସେ ଧଳା ଓ ପାଣ୍ଡୁ କେଶରେ ଅସ୍ଥିର। ତାପରେ, ଦୁଃସ୍ଥ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଭାଙ୍ଗି ଭାଙ୍ଗି ଚର୍ମ ରେ ଢାକି ରହିଛି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମହିଳା ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧା କୁହାଯାଏ। ଏହା ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ; ଏବେ ମୁ ଯୁବତୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଠି ସେ ଜ୍ଞାନରେ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଆତ୍ମା ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଥିବା। ସେ ‘ସୁମତି’ ନାମରେ ଉଭୟ ବୃଦ୍ଧା ଓ ଯୁବତୀ; ମହିଳା ସଦା ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ। ଲଜ୍ଜା ତାଙ୍କର ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ମୁ ଆଉ କିଛି କହିବି। ଏବେ ମୁ ମା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ। ଚେତନା ସଦା ଜୀବମାନେର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସ୍ଥିତ; ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ସେ ‘ପ୍ରଜ୍ଞା’ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ମା କୁହାଯାଏ, ଜୀବମାନେର ରକ୍ଷା ପାଇଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ପୋଷଣ ଓ କ୍ଷେମ ପାଇଁ। ସୁମତି ନାମରେ ଯିଏ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେ ମା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଆକାରଗୁଡ଼ିକ ସଂସାରର ଦ୍ୱାର ଓ ପଥ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ। ଏହି ମାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ମାର ଆକାର ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି—ମୁ ଆଉ କଣ କହିବି? ତାପରେ, ଆତ୍ମା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କିଏ, ଯେଉଁଠି ଆମର ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ କରିଛ? ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ।” ବିତରାଗ କହିଲେ: “ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାଶା; ତାଙ୍କର ଦୂର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଆଶା କେବେ ଆସେନାହିଁ, ସେଠି କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ଭୟରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ମୁ ବିତରାଗ—ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା! ବିବେକ ମୋର ସାଥୀ।" "ତୁମର ଭାଇର ଲକ୍ଷଣ ଓ ତୁମର ନିଜର ବିଷୟରେ କହ।" ବିତରାଗ କହିଲେ: “ମୁ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ଆକାର ସମ୍ମୁଖରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିବି ନାହିଁ।” ଏଭଳି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଉପଦେଶ ଓ ଅନୁଭୂତି ଆତ୍ମା ଓ ବିରକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଆତ୍ମବୋଧ, ବିରକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ଓ ମା-ପ୍ରକୃତିର ଅନେକ ଆକାର ବିଷୟରେ ଉଜାଗର କଲା।