ଗୁହା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟା କାହିଁକି ଅଶୁଚି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କେବେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ? ଏହାକୁ ପିତୃଗଣଙ୍କ ଗତି ସହ କେମିତି ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଏହାକୁ କେମିତି ଯମଦ୍ୱିତୀୟା ନାମ ଦିଆଯାଇଛି?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସୁନି ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଭଗବାନ ମହେଶ୍ୱର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃଷଭଧ୍ୱଜୀ, ମୃଦୁ ହସି କୃପାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ। ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୃତ୍ରାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରି ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗିଥିଲା। ଏହି ପାପକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଛେଦ କରାଯାଇ, ଏହାକୁ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ପୃଥିବୀ, ଗଛ, ଜଳ ଓ ଭୂମି ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପାପକୁ ମହିଳା, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଗର୍ଭହନ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପାପ ଶୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଏହିଭଳି ବିଭାଜନ ହୋଇଥିଲା। ଏହିପରି, ମହିଳା, ଗଛ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଗର୍ଭହନ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଚି ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଚି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ରକ୍ତରେ ପୃଥିବୀ ବିଲୀନ ହେବା ସମୟରେ, ଏହି ଅଶୁଚି କେବଳ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ମାସିକ ଧର୍ମ ଅଶୁଚିର ଚିହ୍ନ। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସମସ୍ତ ନଦୀ ଅଶୁଚି, ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଚି, ଗଛ ରସ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଚି, ଏବଂ ଗର୍ଭହନ୍ତା ସମ୍ପର୍କରେ ଅଶୁଚି ରହେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ଅଶୁଚି ଚଳାଚଳ କରେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଚି ମନାଯାଏ। ଯେମାନେ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ଅସ୍ତିକ ବିରୋଧୀ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଶୁଦ୍ଧ ମନାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ କାଳରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ, ତାର୍କିକ, ଏବଂ କର୍ମକାଣ୍ଡୀମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଅଶୁଚିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେଁ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ନଭସ୍ ମାସର ଏହି ତିଥିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ମନନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ୍, ଆଜ୍ୟପା ଓ ସୋମପା—ଏହି ପିତୃଦେବଗଣଙ୍କୁ ‘ପ୍ରେତଗତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ପିତୃଗତି ସହ ଜଡିତ। ପିତୃମାନେ ‘ପ୍ରେତ’ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଏହି ଦିନ ସେମାନଙ୍କ ଗତି ହୁଏ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ଦୁହିତାପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଳ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ବଳି, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଅପସରିଯାନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ପିତୃଗତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମହାପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଆସନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ପିତୃଗତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନି ସହ ଯମଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଯମଦ୍ୱିତୀୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି କଥା ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହୁଛି—ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏହି ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକ ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ଉପରେ ପ୍ରଭାତରେ ଯମଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଚାହିଁ, ଏବଂ ଭାନୁଦ୍ୱିତୀୟାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କଦାଚିତ୍ ଯମଲୋକ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ଶୌନକ! କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ଯମୁନା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଯମଙ୍କୁ ନିଜ ଘରେ ଭୋଜନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଦିନ ମହାବଳି ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ନରକଗାମୀ, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ଆଶାବାନ୍ ଓ ସଂତୁଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦିନ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଏବଂ ଯମଲୋକରେ ଖୁସି ଆଣେ। ଏହିକାରଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟା ତିନି ଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ। ଏହି ଦିନ ନିଜ ଘରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭଉଣୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦେହଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଭଉଣୀମାନେ ଉପହାର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଏକାଠି ଉପଭୋଗ କରିବା, ସୁନା, ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅତିଥି ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ପରେ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ ନିଅ। ସମସ୍ତ ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ପୁଷ୍ଟିକର ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଚାହିଁ, ଉର୍ଜା ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ଯମଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଚାହିଁ। ମହାବଳି ଯମ, ମହିଷ ଉପରେ ବସି, ଦଣ୍ଡ ଓ ମୁସଳ ଧାରଣ କରି, ଚେତନ୍ନ ସେବକମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି—ସେଇ ନିୟମ ମୂର୍ତ୍ତି ଯମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁ ଭାଇମାନେ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉପହାର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ଭୟ ନଥାଏ। ସେମାନେ ଶୁଭ, ବିଶ୍ରୁତ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଗୁପ୍ତ ମହିମା ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଦେଲି। ଯେଉଁ ଦିନ ଯମୁନା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଯମଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ଚାଳି ଚାଲିଛି—ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଭଉଣୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ ନିଅ, ସେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ସମୃଦ୍ଧି, ଧନ, ଶ୍ରୀ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦିନାନ୍ତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏବେ କାର୍ତ୍ତିକବୀର୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଘ ସ୍ନାନରେ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ଏହି ମାଘ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା କେମିତି ଏକ ବଣିକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କଲେ? ମୋତେ ଏହି ଗୁପ୍ତି କହ।" ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କହିଲେ—ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ଫଟିକ ଓ ଧଳା, ଏହା ଶୁଚିମାନେ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିକର, ଅଶୁଚି ଦୂର କରେ, ଦାହ ଶମନ କରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ପୋଷଣ ଓ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ।