ପୌରାଣିକ କଥାରେ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଏପରି ଭାବରେ ଆସେ—ଦାନବରାଜ ବଲିଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଆଦର୍ଶ ଦାନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ପରି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ରୋଗ ଭୟ କେବେ ଆସେନାହିଁ। ଏହି ପରି ଦାନର ଫଳରେ ସେଠାରେ ଅନେକ ଆହାର, ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମୃଦ୍ଧି ଥାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ବିପଦରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ପୃଥିବୀରେ ଆଣିବା ପାଇଁ କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ କରାଯାଏ। ହେ ସଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନଭାବ ଅନୁସାରେ ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ବର୍ଷ ଏହା ଅନୁସାରେ କ୍ଷୟିତ ହୁଏ। ଯଦି କେହି କାନ୍ଦନ୍ତି, ବର୍ଷ ଦୁଃଖମୟ ହୁଏ; ଯଦି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦମୟ ହୁଏ। ଯଦି ଖାଆନ୍ତି, ବର୍ଷ ପୁଷ୍ଟିକର ହୁଏ; ଯଦି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରହିଥାଏ, ବର୍ଷ ସ୍ୱସ୍ଥ ଥାଏ। ଏହିପରି କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦର ସହିତ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟୀ ତିଥି ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଦାନବ ଦୁହେଁ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଭାବରେ ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବରେ ବଲିରାଜାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଶୁଭ ପରିବାରମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟୀ ତିଥିମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଚାରି ମାସ ପରେ ବର୍ଷାକାଳରେ ଶୁଭ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ତିଥି ଶ୍ରାବଣରେ, ପରେ ଭାଦ୍ରପଦ, ତୃତୀୟ ଆଶ୍ୱିନ ଓ ଚତୁର୍ଥ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଆସେ। ଶ୍ରାବଣରେ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ଭାଦ୍ରପଦରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୂଷିତ, ଆଶ୍ୱିନରେ ପିଶାଚମାନେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ଓ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଏହା ଯମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ତେବେ, ଗୁହା ପଚାରିଲେ: “ଏହା କାହିଁକି ଅଶୁଦ୍ଧ, କାହିଁକି ଶୁଦ୍ଧ? କାହିଁକି ପିଶାଚ ଚଳନ ଏହା ସହିତ ଜଡିତ? କାହିଁକି ଏହାକୁ ଯମଙ୍କ ଦିନ କୁହାଯାଏ?” ସୂତ କହିଲେ: ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଭଗବାନ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହେଶ୍ୱର ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ। ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବୃତ୍ରାସୁର ବଧ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିବାକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅପରାଧକୁ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଛେଦନ କରି ଛଅ ଭାଗରେ ପୃଥିବୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିଦେଲେ—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ନାରୀ, ବୃକ୍ଷ, ନଦୀ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି ଓ ଗର୍ଭନାଶକ। ଏହି ଛଅ ଜାଗାରେ ଅଶୁଚି ଆସିଲା; ଏହିପରି ଅଶୁଚି ଥିବାରୁ ଏହି ତିଥିକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବିବାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ରକ୍ତରେ ପୃଥିବୀ ଆବୃତ ହୋଇଥିଲା, ତେବେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମାସିକ ରଜଃ ଅଶୁଚି ହେଉଛି। ବର୍ଷାକାଳରେ ସମସ୍ତ ନଦୀ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ, ବୃକ୍ଷ ତାଙ୍କର ରସ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ, ଓ ଗର୍ଭନାଶକ ତାଙ୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଶୁଚି ଗତି କରେ, ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବିବାଯାଏ। ଯେମାନେ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, କାରଣ ସେମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ କାଳରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ, ତର୍କିକ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡୀମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟା ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ମନାଯାଏ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା; ନଭସ୍ ମାସର ଏହି ତିଥି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ୍, ଆଜ୍ୟପା, ସୋମପା—ଏହି ପିତୃମାନେ ପିତୃଲୋକରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ଏହି ଦିନ ସନ୍ତାନ, ପୌତ୍ର, ଓ ଦୂହିତୃସୁତ ଦ୍ୱାରା ତିଳ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ତିଳ, ଦାନ, ଓ ହୋମରେ ତୃପ୍ତି ପାଇ ସେମାନେ ଯାଞ୍ଚିଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହାକୁ 'ପିତୃଚଳନ' କୁହାଯାଏ। ମହାପକ୍ଷରେ ଏହି 'ପିତୃଚଳନ' ପୃଥିବୀରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଯମଙ୍କ ପୂଜା ଅଗ୍ନି ସହିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଯମଦିନ' କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ପ୍ରଭାତେ ଯମଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଭାନୁଦ୍ୱିତୀୟାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ଯମଲୋକ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ଦିନ ଯମୁନା ତାଙ୍କ ଭାଇ ଯମଙ୍କୁ ନିଜ ଘରେ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଇଥିଲେ। ଏହି ଦିନ ମହାପିଣ୍ଡ ଦାନ ହୁଏ, ନରକଗାମୀମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ସମସ୍ତ ଆଶାବାନ୍, ତୃପ୍ତ ଲୋକ ନିଜ ଇଚ୍ଛାମତେ ରହିଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଯମଲୋକରେ ଶୁଭ ଉତ୍ସବ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଯମଦ୍ୱିତୀୟା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ଦିନ ନିଜ ଘରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭଗିନୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦେହବଳ ବଢ଼ାଏ; ଏହି ଦିନ ଭଗିନୀଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ। ସୁନା, ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର, ପୂଜା ଓ ଆତିଥ୍ୟ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ଭଗିନୀଙ୍କ ହାତରୁ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଭଗିନୀଙ୍କ ହାତରୁ ପୁଷ୍ଟିକର ଭୋଜନ ଖାଇବା ଉଚିତ; ଉର୍ଜା ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯମଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ତୃପ୍ତି କରାଯାଏ। ଯମ ମହାବଳିଷ୍ଠ, ଦଣ୍ଡ ଓ ମୁସଳ ଧାରଣ କରି, ମହିଷାସନରେ ବସି, ଚେତନାମୟ ପରିକରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି—ସେଇ ନିୟମର ମୂର୍ତ୍ତି ଯମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଭଗିନୀଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉପହାର ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଶତ୍ରୁ ଭୟ ଓ ବିବାଦରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଲି।