ଗୃହର ଶେଷରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ବାଳିର ପୂଜା କରିବାକୁ ଶୁଭ୍ର ଚାଉଳ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସେବା ଦେବା ଉଚିତ; ବାଳି ରାଜାଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ସ୍ଥାପନା କରି ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବାଳିଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବା ଦରକାର, ତାହା ଅଗ୍ନି ପାଖରେ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ଅବିନାଶୀୟ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରୁ ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଯେଉଁ ଦାନ ହେଉ, ସେସବୁ ଅବିନାଶୀ, ଶୁଭ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଯେମାନେ ରାତିରେ ତୁମ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ, ବେଦପାଠ ନ ହେବାରୁ, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁ। ଓ ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ବାଳିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେଉଁଠି ଏକ ମହାଉତ୍ସବ ଦେଇ ଅସୁରମାନେ ଲାଭ ଲାଗି ଆଣିଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମହାବାହୁ, କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ସବୁ ଅପଶକୁ ଦୂର କରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଧାକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏହି ଉତ୍ସବ ଜଗତର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମ୍ୟ, ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ପୃଥିବୀକୁ ‘କୁଶା’ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରୁ ଏହି ସବୁ ମିଳେ। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ଏହାରୁ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଆନନ୍ଦିତ, ତୃପ୍ତ ଓ ସୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ କୁହାଯାଏ; ଓ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବାଳିଙ୍କୁ ପଦ୍ମ ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଓ ରାତି ଏହା ପାଳନ କରାଯାଏ। ଦାନବ ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପୃଥିବୀରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ରୋଗର ଭୟ ନଥାଏ। ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ, ନିରାପଦ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ସମୃଦ୍ଧି ଥାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ରୋଗ ମୁକ୍ତ ଓ ବିପଦରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ପୃଥିବୀରେ ଆଣିବା ପାଇଁ କୌମୁଦୀ କରାଯାଏ; ଓ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷଟିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ମନେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଓ ଆଦି ଅନୁସାରେ, ସେହିପରି ବର୍ଷ ଚାଲିଯାଏ; କେହି କଣ୍ଦିଲେ ବର୍ଷ ଦୁଃଖମୟ, ଆନନ୍ଦ କଲେ ସେହି ବର୍ଷ ସୁଖମୟ ହୁଏ। ଯଦି କେହି ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ବର୍ଷ ପୋଷଣମୟ; ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରହିଲେ ବର୍ଷ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟମୟ; ତେଣୁ, କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ କୁ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକେ ଆନନ୍ଦ ଉପରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ତିଥିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଭାବରେ ଦୀପାଉତ୍ସବରେ ବାଳି ରାଜାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଚତୁର୍ବର୍ଷ ଜୁଡ଼ା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ଦ୍ୱିତୀୟା ଆରମ୍ଭ କରି ଏହି ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଚାରି ମାସ ପରେ ବର୍ଷାକାଳରେ ଏହା ଶୁଭ ଆଣେ। ପ୍ରଥମ ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, ପରେ ଭାଦ୍ରପଦ, ତୃତୀୟ ଆଶ୍ୱୟୁଜ ଓ ଚତୁର୍ଥ କାର୍ତ୍ତିକରେ ହୁଏ। ଶ୍ରାବଣରେ ଏହି ତିଥି ଅଶୁଦ୍ଧ, ଭାଦ୍ରପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର; ଆଶ୍ୱିନରେ ପିଶାଚ ଚଳନ ଥାଏ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଯମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ତେବେ ଗୁହା ପଚାରିଲେ: କାହିଁକି ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ର କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ପବିତ୍ର? କାହିଁକି ପିଶାଚ ଚଳନ ଓ କାହିଁକି ଯମ ଦିନ କୁହାଯାଏ? ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ପ୍ରଜାପତି, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ହସି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ। ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୃତ୍ର ହତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଲାପରେ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ଦୂର କରିବାକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା। କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଵଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପକୁ ଛେଦିଲେ; ଏହାକୁ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି ମୃଦା, ଜଳ, ମୃଦିକା ଓ ଗଛରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ପାପକୁ ଶ୍ରୀ, ତରୁ, ନଦୀ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗର୍ଭଘାତିମାନେ ଅନୁକ୍ରମେ ନେଇଥିଲେ; ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନରେ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀ, ତରୁ, ନଦୀ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗର୍ଭଘାତିମାନେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ; ତେଣୁ ଏହି ଦିନକୁ ଅପବିତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ରକ୍ତରେ ପୃଥିବୀ ଡୁବିଥିବା ବେଳେ ଏହା ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ନାରୀମାନଙ୍କର ରଜସ୍ରାବ ତାଙ୍କର ଅପବିତ୍ରତା। ବର୍ଷାକାଳରେ ସମସ୍ତ ନଦୀ ଅପବିତ୍ର; ଅଗ୍ନି ଉପରେ କାଳି ହୋଇ ଅପବିତ୍ର; ଗଛ ତାଙ୍କର ରସ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର; ଗର୍ଭଘାତିମାନେ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର। ଏହି ସମସ୍ତରେ ଅପବିତ୍ରତା ଚଳାଚଳ କରେ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ଅସ୍ତିକ ବିରୋଧୀ ଓ ଛଳକାରୀ— ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପବିତ୍ର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ପବିତ୍ର; ସେମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ସାଙ୍ଖ୍ୟ, ତର୍କିକ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡୀମାନେ—ଶବ୍ଦ ଓ ଅଶବ୍ଦ ଉପଯୋଗ କରି—ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନରେ ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ପବିତ୍ର। ଓ ପୁତ୍ର, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା; ନଭସ୍ ମାସର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ସେଇ ତିଥିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପବିତ୍ର କୁହନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ୍, ଆଜ୍ୟପା, ସୋମପା—ଏହି ପିତୃମାନେ ‘ପିତୃଗଣ ଚଳନ’ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ଚ୍ଚିତ; ସେମାନେ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ଦୂହିତାପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ତର୍ପଣ, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରି ସେମାନେ ଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ପିତୃଚଳନ’ କୁହାଯାଏ। ପକ୍ଷରେ ପୃଥିବୀରେ ପିତୃଚଳନ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ମୟୂରଧ୍ୱଜ, ଏହାକୁ ‘ପିତୃଚଳନ’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦିନରେ ପୁରୁଷମାନେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଯମଦିନ କୁହାଯାଏ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ନିଶ୍ଚିତ, ମୁଁ କହିଛି।