ଶତାବ୍ଦୀ ପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବ୍ୟତୀତ ହେବା ପରେ, ଶିବଶର୍ମା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ ମନେ ପକାଇଲେ—ମୁଁ ଯିଏପରି କହିଥିଲି, “ଯଜ୍ଞ ନାମକ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ମାର ଦେହର ଖଣ୍ଡ ମିଳିବ, ସେଠି ସେଗୁଡିକୁ ପକାଇଦିଅ।” ସେ ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି ସହାନୁଭୂତି ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଯିଏ ଜଡ ଦେହକୁ ନିହତ କରିବାକୁ ଚାହେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପୁତ୍ର ବେଦଶର୍ମା କରିଥିଲେ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଉଁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଉଛି କାରଣ ସେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଉନଥିଲେ । କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୁନି ସାହସ କରିଥାଏ; ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ପୁନି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ । ସେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ସେବା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ, ସମୟ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ପରୀକ୍ଷା ହେଲା । ଭକ୍ତି ଓ ସତ୍ୟତାର ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ର କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମାୟାବଶତଃ ତାଙ୍କ ଦେହରେ କୁଷ୍ଠ ଦେଖାଯାଇଲା । ସେ ତାଙ୍କ ଦେହର କଫ, ପେଶାବ, ପିତ୍ତ ପ୍ରତି କୌଣସି ଘୃଣା ଦେଖାଉନଥିଲେ; ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେ ନିଜ ହାତରେ ଘାଉ ପରିଷ୍କାର କରୁଥିଲେ । ସେ ଚରଣ ଦବା, ଶୁଚିତା ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ରଖିଥିଲେ; ମୋ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିଥିଲେ । ଗାଳି ଦିଆଯାଏ କିମ୍ବା ମାରାଯାଏ, ସେ ସଦା ସୁମଧୁର ଓ ପ୍ରସନ୍ନ କଥା କହିଥିଲେ; ଏଭଳି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର ସହିଥିଲେ । ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଅନେକ କଷ୍ଟର ସାଗର ଭାବେ ଭାବିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦୂର କରିଦେବି । ଏପରି ଭାବି, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଶର୍ମା ପୁନି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏକ କୌତୁକ କଲେ ଓ କୁମ୍ଭରୁ ଅମୃତ ନେଇଲେ । ପରେ ସେ ସୋମଶର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: “ଯେଉଁ ଅମୃତ ରୋଗ ନାଶ କରେ, ମୁଁ ତାହା ତୁମ ହାତରେ ଦେଇଥିଲି ।” “ଏବେ ଦ୍ରୁତ ମୋତେ ଫେରାଇଦିଅ, ଯାହାପରେ ମୁଁ ପାନ କରିବି; ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାଙ୍କ କୃପାରେ ଆଜି ମୁଁ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବି ।” ଏପରି ଶିବଶର୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୋମଶର୍ମା ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ବଢି ଉଠିଲେ ଓ କୁମ୍ଭ ଉଠାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ଖାଲି ଦେଖି, ଅମୃତ ନ ଥିବାରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ—“କିଏ ଏହି ପାପ କଲା? କିଏ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କଲା?” ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ସୋମଶର୍ମା ଭୟଭୀତ ହେଲେ; “ମୁଁ ଏହି କଥା ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ମୋ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମୋପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ।” ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା ପରେ, ସୋମଶର୍ମା ମନେ କଲେ—“ଯଦି ମୋତେ ସତ୍ୟତା ଅଛି, ଯଦି ମୁଁ ଗୁରୁସେବା କରିଛି, ଯଦି ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ତପସ୍ୟା କରିଛି, ଯଦି ମୁଁ ଦମ, ଶୌଚ ଓ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛି, ତେବେ ଏହି କୁମ୍ଭ ପୁଣି ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୋମଶର୍ମା ଦେଖିଲେ, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କୁମ୍ଭ ପୁଣି ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ଏହା ଦେଖି, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମଶର୍ମା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ କୁମ୍ଭ ଦେଲେ । “ଏନେଉ, ପିତା, ଅମୃତ କୁମ୍ଭ ପୁଣି ମିଳିଛି; ପିଉନ୍ତୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ରୁତ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।” ପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ, ସତ୍ୟମୟ ଓ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ଶିବଶର୍ମା ଅତି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—“ତୁମ ତପ, ଦମ, ଶୌଚ, ଗୁରୁସେବା ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆଜି ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ।” “ମୁଁ ମୋ ଅପଙ୍ଗ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ମୋ ଠାରୁ ସୁଖ ଅନୁଭବ କର ।” ଏପରି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ଦେଖାଇଲେ । ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପୂର୍ବର ଭଳି ଦେଖିଲେ; ଦୁଇଁ ମହାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ସମ ଚମକୁଥିଲେ । ସେ ଦୁଇଁ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଦ ପରେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଶିର ନମାଇଲେ; ପରେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ତ୍ରୀସହିତ କେଶବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ନିଜ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ । ସେ ଋଷି ବୈଷ୍ଣବ ପଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହା ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଏବଂ ଅନ୍ୟେ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ମିଳେ ନାହିଁ । ମଧୁସୂଦନ ନା ଦାନ, ନା ତୀର୍ଥ, ନ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧ୍ୟାନ, ଶରଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନରେ ସାମାଧି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ମହାଯୋଗୀ ଋଷି ବୈଷ୍ଣବ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ତା’ପରେ, ସୂତ କହିଲେ: ସୋମଶର୍ମା ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ସେଠି ତପ କଲେ; ସେ ସୁନା ଗହନାକୁ ପଥର କିମ୍ବା ମାଟି ଭଳି ମନେ କରୁଥିଲେ । ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅପେକ୍ଷା ଓ ନିଦ୍ରା ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକାକୀ ରହିଥିଲେ । ଯୋଗ ଆସନରେ ବସି, ଆଶା ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବେଳା ଆସିଗଲା । ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆସିଲେ । ଶାଳିଗ୍ରାମ ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯାହା ଋଷିମାନଙ୍କର ମହିମା ବଢାଏ, କେହି କହିଲେ ସେମାନେ ଦୈତ୍ୟ, କେହି କହିଲେ ଦାନବ । ଏପରି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏହି ମହାନ ଋଷି ସୋମଶର୍ମାଙ୍କ କାନରେ ପଡ଼ିଲା । ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଭୟ ତାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ତଥାପି ଏହି ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଭୟକୁ ଦୂର କରିପାରିଲା ନାହିଁ ।