ରାଜାମାନେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେବେଳେ ପଥର ରକ୍ଷକଙ୍କ ଭୂମିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ସୁଖୀ ରୁହନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ରାତିରେ, ଦାଇତ୍ୟପତିଙ୍କ ପୂଜା ଉତ୍ସବ ସମୟରେ କରି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବଲିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ସେଠାରେ ପଞ୍ଚବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ବଲିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାର ଓ ପାହାଡ଼ମାଳା ସହିତ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଦରକାର। ଉଚ୍ଚ ମୁକୁଟ, ବଡ଼ କଣ୍ ଶିଙ୍ଗା, ଗର୍ବିତ ଜଙ୍ଘା, ଲଉ ଉପକରଣରେ ତିଆରି, ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ଆନନ୍ଦମୟ ମୁହଁରେ, ଦୁଇଟି ବହୁ ଥିବା ଦାଇତ୍ୟରାଜ ବଲିଙ୍କ ଏଭଳି ରୂପ ତିଆରି କରି, ଘରର ବଡ଼ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ସେଠି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ମାଆ, ଭାଇ, ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଏହି ପୂଜା କମଳ, ଶାଳୁକ, ପୁଷ୍ପ, କଳହାର ଓ ରକ୍ତକମଳ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଭୋଗ, ଗୁଡ଼ ମିଶିତ ଖିର, ମଦ୍ୟ, ମାଂସ, ମଦିରା ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଲିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଏହି ପୂଜା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ରାଜା, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ପୂଜା କରିବେ, ଏହା ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ— “ହେ ବଲି ରାଜା, ବିରୋଚନ ପୁତ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଏହି ପୂଜା ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର।" ଏପରି ଭାବେ ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ରାତି ଜାଗି ନୃତ୍ୟ, ନାଟକ ଓ ଗୀତର ଆୟୋଜନ କରିବେ। ଘରର ଶେଷ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ ସହିତ ସେ ଧୂପ ଚାଉଳ ଦେଇ ସେବା କରିବେ; ବଲିଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରି ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବେ। ବଲିଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ତାହା ଅଗ୍ନିରେ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହି ଅବିନାଶୀ କ୍ରିୟାମାନେ ଋଷିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କିଛି ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ହେଉ, ସେସବୁ ଅବିନାଶୀ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଯେମାନେ ଏହି ପୂଜା ରାତିରେ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମଫଳ, ଯାହାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ବଲିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ଏବଂ, ବାଳକ, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ବଲି ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ, ଆସୁରମାନେ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଉପକୃତ କଲା। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହି କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ଚାଲିଆସିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅପଶକୁ ଦୂର କରେ ଓ ସମସ୍ତ ବାଧା ନାଶ କରେ। ଏହା ଜଗତର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ପୃଥିବୀକୁ ‘କୁଶା’ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଉତ୍ସବର ସାର ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ କୁହାଯାଏ; ଲୋକମାନେ ନାନା କାରଣରେ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ପ୍ରସନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ସବ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଷଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବଲିଙ୍କୁ କମଳ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହି କୌମୁଦୀ କରନ୍ତି; ଏହି ଉତ୍ସବ ପ୍ରତିବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏକ ରାତି ଓ ଦିନ ମାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଦାନବରାଜ ବଲିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପୃଥିବୀରେ ଆଦର୍ଶ ହୁଏ; ଯେଉଁ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ରୋଗ ଭୟ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପ୍ରଚୁର ଆହାର, ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଲୋକ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ଅପଦା ବିହୀନ ରୁହନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ପୃଥିବୀରେ ଆଣିବା ପାଇଁ କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ କରାଯାଏ; ଏବଂ, ଷଣ୍ମୁଖ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ଭାବରେ ବର୍ଷ କଟିଯାଏ; ଯଦି କେହି କାନ୍ଦନ୍ତି, ବର୍ଷ ଦୁଃଖମୟ ହୁଏ, ଯଦି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦମୟ ହୁଏ। ଯଦି କେହି ଖାନ୍ତି, ବର୍ଷ ପୋଷଣ ଦେଇଥାଏ; ଯଦି ସ୍ୱସ୍ଥ ରହନ୍ତି, ବର୍ଷ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହିଥାଏ; ତେଣୁ, ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି କୌମୁଦୀ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ତିଥିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟ ମନାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଭାବେ ବଲି ରାଜାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଥାଏ। ଏହି ତିଥିମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁ ଆରମ୍ଭକରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଚାରି ମାସ ପରେ, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏହା ଶୁଭ ଫଳ ଦେଉଛି। ପ୍ରଥମ ତିଥି ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଦ୍ରପଦରେ, ତୃତୀୟ ଆଶ୍ୱିନରେ ଓ ଚତୁର୍ଥ କାର୍ତ୍ତିକରେ। ଶ୍ରାବଣ ଓ ଭାଦ୍ରପଦରେ ଏହି ତିଥି ଅଶୁଦ୍ଧ, ଆଶ୍ୱିନରେ ପିଶାଚ ଚଳନ ଅଛି, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଏହା ଯମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏଠି ଗୁହା ପଚାରିଲେ: “ଏହା କାହିଁକି ଅଶୁଦ୍ଧ, କାହିଁକି ଶୁଦ୍ଧ? କାହିଁକି ପିଶାଚ ଚଳନ ଅଛି, କାହିଁକି ଯମ ଦିନ କୁହାଯାଏ?" ତାପରେ ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଭଗବାନ ମହେଶ୍ୱର, ପ୍ରଜାପତି, ବୃଷଧ୍ୱଜ, ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ। ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବୃତ୍ର ସଂହାର ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ରୁଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଛେଦିତ କଲେ; ଏହି ପାପକୁ ଛଅ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ମାଟି, ଗଛ, ଜଳ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହା କ୍ରମିକ ଭାବେ ଜନାନୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗର୍ଭ ନାଶକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟିଗଲା; ଏହି ପାପ ଶୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ। ଏହିଭଳି, ଜନାନୀ, ଗଛ, ନଦୀ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗର୍ଭନାଶକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତେଣୁ ଏହି ଦିନକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।