ଏକ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ, ପାନ, ଦୀପ, ଫୁଲ, କାମ୍ଫର, କେସର ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥରେ ଅନ୍ତଃପୁରବାସୀ ମଣିଷମାନେ ତିଆରି ହେଲେ। ଗ୍ରାମର ବଳଦ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଲେ, ରାଜା ଅପାର ଧନ ଦେଇଲେ, ଆଉ ଫୁଟ ସେନାମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଳାର ମାଳା ଏବଂ କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧି ଆସିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ନିଜ ଜନମାନେଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ; ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ, ମଲ୍ୟୁଦ୍ଧା କରୁଥିବା ଯୋଧ୍ୟା ଓ ନୃତ୍ୟକାରମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ବଳଦ ଓ ବଡ଼ ଗୋଁଠି ଅନ୍ୟ ବଳଦଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ରାଜା, ଯୋଧ୍ୟା ଓ ସେନାମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ଥିଲେ। ରାଜା ଏକ ଦାଆରେ ବସି ନୃତ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା ଓ କବିମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଗୋଁଠି, ମହିଷ, ଓ ଏପରି ଜନ୍ତୁମାନେଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଛାନ୍ ଓ ଗୋଁଠିମାନେକୁ ଏକଠା କଲେ; ତାପରେ ଅପରାହ୍ନରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ସାମ୍ନାରେ ଏକ ବିଶେଷ କ୍ରିୟା କଲେ। ପଥର ରକ୍ଷକକୁ କୁଶ କିମ୍ବା କାଶ ଗ୍ରାସର ଦିବ୍ୟ ଦୂରୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଗର ଖୁଣ୍ଟି କିମ୍ବା ବୃକ୍ଷରେ ଆଟି ଦେଲେ, ଏହି ଦୂରୀ ଅନେକ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଯାଞ୍ଚ କରି, ସେମାନେକୁ ପଥର ରକ୍ଷକ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଲେ; ଗୋଁଠି, ବଳଦ, ମହିଷ ଓ ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମହିଷମାନେ ସହିତ ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ। ଦ୍ୱିଜ ମୁଖ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ପରେ, ପଥର ରକ୍ଷକକୁ ବନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଇଲେ: "ଓ ପଥର ରକ୍ଷକ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା; ଆପଣଙ୍କ ଭୂମିରେ ଗୋଁଠି ଓ ବଡ଼ ବଳଦ ଯାଉଛନ୍ତି।" ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଭୂମି ଉପରେ ଯାଇ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଖୁସି ରହନ୍ତି। ଏହି ସବୁ କ୍ରିୟା ରାତିରେ, ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ଉତ୍ସବରେ କରି, ଭୂମିରେ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି ସାକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚରଙ୍ଗ ପୂଡି ଦ୍ୱାରା ବଳି ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ଚିତ୍ର ତିଆରି କରି, ସମସ୍ତ ଗହଣା ଓ ପାହାଡ଼ ଶ୍ରେଣୀ ସହିତ ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ। କୁମ୍ହଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଜଘା, ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ, ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁ, ଉଚ୍ଚ ମୁକୁଟ ଓ ବଡ଼ କଣକୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି ଏହି ଚିତ୍ର ତିଆରି ହେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳିଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ତିଆରି କରି, ଘରର ଏକ ବଡ଼ ହଲର ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମା, ଭାଇ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପରିବାର ମାନେ ସହ ଲୋଟସ, କମଳ, ଫୁଲ, କଳହାର, ଲାଲ କମଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଭୋଗ, ଗୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମିଠା ଚାଉଳ ପାୟସ; ମଦ, ମାଂସ, ମଦ୍ୟ ଓ ଚାଟିବା, ଚୁସିବା, ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଦିଲେସି ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ପୂଜା କରିବେ; ଏହି ପୂଜା କରିଲେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ମିଳିବ। "ଓ ବଳି ରାଜା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଆପଣ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାନେଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଏହି ପୂଜା ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।" ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାତିରେ ଜାଗିବା ଉଚିତ; ନୃତ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା ଓ ଗାୟକମାନେ ସହିତ ରାତିର କିଛି ସମୟ କାଟିବା ଉଚିତ। ଘରର ଶେଷ ଭାଗରେ ଲୋକମାନେ ସହିତ ସେବା କରି, ଧଳା ଚାଉଳ ଦାନ କରି, ବଳି ରାଜାଙ୍କୁ ବସାଇ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ସାମ୍ନାରେ ବଳିଙ୍କୁ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ରୁଷିମାନେ ଅବିନାଶୀୟ କ୍ରିୟା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପହାର ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ହେଉ, ସବୁ ଅବିନାଶୀୟ, ଶୁଭ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ରାତିରେ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ଫଳ, ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ନ ହେବାରୁ, ବଳିଙ୍କୁ ଯାଇଥାଏ। ଏବଂ ଏକ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଉତ୍ସବ ଦେଇ ଉପକୃତ କଲେ। ଏହି ସମୟରୁ କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅପଶକ୍ତି ଦୂର କରେ ଓ ବାଧା ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହି ଉତ୍ସବ ଜଗତର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଚାହିଦା ଯୋଗାଏ, ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ସୁଖ ଆଣେ; ପୃଥିବୀ 'କୁଶା' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ମିଳେ। ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି କୌମୁଦୀ ବୋଲି ପ୍ରଚଳିତ; ଲୋକମାନେ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରେ ଏକାପରେକି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ସବ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଖୁସି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହି କୌମୁଦୀ ବୋଲି ଅଭିଧାନ; ଶଣ୍ମୁଖ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବଳିଙ୍କୁ କମଳ ଦିଆଯାଏ। ରାଜାମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହି କୌମୁଦୀ କରନ୍ତି; ପ୍ରତି ବର୍ଷ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ମାନାଯାଏ। ଦାନବରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପହାର ପୃଥିବୀରେ ଆଦର୍ଶ ହୁଏ; ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି କୌମୁଦୀ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ରୋଗର ଭୟ ରଖିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପାଇଁ ଅପରିମିତ ଖାଦ୍ୟ, ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ୱସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରୀ ମିଳିବ; ସମସ୍ତ ଜନ ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ବିପଦରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହେବେ। ତେଣୁ ଏହି କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ପୃଥିବୀରେ ଏପରି ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥା ଆଣିବା ପାଇଁ କରାଯାଏ; ଶଣ୍ମୁଖ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେହି ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଯାଏ; କିଏ ଦୁଃଖ କରିଲେ, ବର୍ଷ ଦୁଃଖ ଭରା ହେବ, କିଏ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ, ବର୍ଷ ଉଲ୍ଲାସ ଭରା ହେବ। ଯଦି କିଏ ଖାଏ, ବର୍ଷ ପୋଷଣ ଦେଉଛି; ଯଦି କିଏ ସ୍ୱସ୍ଥ୍ୟ ରହିଲେ, ବର୍ଷ ସ୍ୱସ୍ଥ୍ୟ ରହିବ; ତେଣୁ କୌମୁଦୀ ଉତ୍ସବ ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏହି ତିଥି ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟ ଭାବରେ ପ୍ରଚଳିତ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଭାବରେ ବଳି ରାଜାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଦୀପ ଉତ୍ସବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଖୁସି ପରିବାରମାନେ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ଶ୍ରୀ ଆଣନ୍ତି।