ଦୀପାବଳିର ପବିତ୍ର ଦିନରେ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭୂମିରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଗୋଶାଳାରେ ଥାନ୍ତି, ସେହି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୋତେ ଭଲ ଭଲ ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏକଦିନ, ଶିବ ଓ ଭବାନୀ ଖେଳକୁ ବସିଲେ, ଦୁଇଁଜଣ ଦୟାଳୁ ହସି-ଖେଳ କରି ଚକ୍ର ଖେଳ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠିରେ ଭବାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗାଁ ଆକାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ ଗୌରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଶିବ ହାରିଗଲେ, ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର କରି ଖେଳରୁ ବାହାର କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ହାରର ଦୁଃଖରେ ଶିବ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୌରୀ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଜିତିଯିବେ, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଆନନ୍ଦ ପୂରା ବର୍ଷ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ଅର୍ଦ୍ଧନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସହରର ମହିଳାମାନେ ଢୋଳ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ରବେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି ଅଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ଘର ଅଙ୍ଗଣାରୁ ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତି। ଯିଏ ହାରିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ବିରୋଧ ଆସେ। ପ୍ରଭାତେ ଗୋବର୍ଧନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ରାତିରେ ଚକ୍ର ଖେଳ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗାଁଗୁଡିକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା, ତାଙ୍କୁ ଭାର ବୋହିବା ଓ ଦୁଧ ଦେବାରୁ ରୋକିବା ଦ୍ୱାରା ଗୋବର୍ଧନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ସେ ଗୋକୁଳର ରକ୍ଷକ ଓ ଧାରକ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଗଢି ଉଠିଥିବା ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୁନିଆର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଁ ଆକାରରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଆଯାଉଥିବା ଘୃତ ମୋର ପାପ କୁ ଦୂର କରୁ, ଗାଁଗୁଡ଼ିକ ଆଗରେ, ପଛରେ, ଓ ମୋର ହୃଦୟରେ ରହୁ, ଏବଂ ମୁଁ ଗାଁମଧ୍ୟରେ ବସିବି। ଏହିପରି ହେଉଛି ଗୋବର୍ଧନ ପୂଜାର ବିଧି। ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବରେ ଦେବତା, ସଜ୍ଜନ ଓ ମଣିଷମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଖାଦ୍ୟ-ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା, ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ। ବସ୍ତ୍ର, ପାନ, ପ୍ରଦୀପ, ଫୁଲ, କପୂର, କୁଙ୍କୁମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଗୃହର ଅନ୍ତଃପୁରବାସୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ। ଗ୍ରାମର ବୃଷଭକୁ ଉପହାର ଦିଆଯିବ, ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ, ଓ ପଦାଟି ସେନାମାନେ ମାଳା ଓ ତାଳା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେବେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍, ପରେ ପାହଳାମାନେ ଓ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ। ବୃଷଭ, ମହାବୃଷଭ, ଯୋଦ୍ଧା, ରାଜା, ଓ ପଦାଟି ସେନାମାନେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୋଇ ଆପଣାପଣି ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ। ରାଜା ଏକ ଚଉକିରେ ବସି ନୃତ୍ୟ, ନାଟକ, ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ଏବଂ ଗାଁ, ମହିଷ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବେ। ପରେ, ଗାଁ ଓ ଛାଣାମାନେ ଏକସାଥି ହୋଇ ଉତ୍ତର-ପ୍ରଶ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବେ, ତା’ପରେ ଅପରାହ୍ନରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହେବ। ପଥର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ କୁଶ କିମ୍ବା କାଶ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଦିବ୍ୟ ଦୋରିରେ ଗଛ କିମ୍ବା କିଲ୍ଲାରେ ବାନ୍ଧିବେ, ଏହିପରି ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବେ। ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦେଖି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପଥର ରକ୍ଷକ ପାଖକୁ ନେଇଯିବେ, ଗାଁ, ବୃଷଭ, ମହିଷ, ଓ ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମହିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋମ କରି ହେଲେ, ପଥର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବେ। ଏହିପରି, ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ କରିବେ: “ଓ ପଥର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଆପଣକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ଏହି ଭୂମିରେ ଗାଁ ଓ ବୃଷଭମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଖୁସିରେ ରହନ୍ତି।” ଏହି ସବୁ ରାତିରେ, ଦାଇତ୍ୟପତି ବଳିଙ୍କ ପର୍ବ ସମୟରେ, ଭୂମିରେ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି ପୂଜା କରିବେ। ବଳିଙ୍କ ଚିତ୍ର ପାଞ୍ଚ ରଙ୍ଗର ଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ର ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ଅଙ୍କିତ କରିବେ। କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଭାଲ ଜଂଘା, ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ଉଚ୍ଚ ମୁକୁଟ୍ ଓ ବଡ଼ ଦୁଲା ଖୁସିରେ ଅଙ୍କିତ କରିବେ। ଏହିପରି ଦୁଇ ହାତ ଥିବା ବଳିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ଗୃହର ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଗୃହମଣ୍ଡପରେ ପୂଜା କରିବେ। ମାଆ, ଭାଇ, ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଲୋଟସ, କମଳ, ଫୁଲ, କଳହାର, ରକ୍ତକମଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଭୋଗ, ଗୁଡ଼ ଦିଆ ଖିର, ମଦ୍ୟ, ମାଂସ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ଓ ଅନେକ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାଜା, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ପୂଜା କରି, ପୂରା ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ: “ଓ ବଳି ରାଜା, ବିରୋଚନ ପୁତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ଏହି ପୂଜା ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ପୂଜା କରି, ରାତିରେ ଜାଗି ନୃତ୍ୟ, ନାଟକ, ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ମନ ଲଗାଇବେ। ଘରର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଲୋକମାନେ ଧଳା ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ସେବା କରିବେ, ବଳିଙ୍କୁ ବସାଇ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବେ। ବଳିଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ସେ ସବୁ ଅଗ୍ନି ପାଖରେ କରିବା ଚାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଅବିନାଶୀୟ କ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟିବେତ୍ତାମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯିବ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼, ସବୁ ଅବିନାଶୀୟ ଓ ଶୁଭ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଏହି ରାତିରେ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ, ଯଜୁର୍ବେଦ ପାଠ ଛଡ଼ା, ଆପଣଙ୍କୁ ମିଳିଯାଉ। ଏବଂ, ଓ ଶିଶୁ, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମହା ପର୍ବ ଦେଲେ, ସେଠାରୁ କୌମୁଦୀ ପର୍ବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ପର୍ବ ସମସ୍ତ ଅପଶକୁ ଦୂର କରେ, ବିପଦ ନାଶ କରେ, ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ। ଏହି ପୃଥିବୀକୁ 'କୁଶା' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଓ ଖୁସି ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକଥା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ କୌମୁଦୀ କୁହାଯାଏ, ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ଏହିପରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।