ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଦୀପାବଳି ପର୍ବ ପାଳନ ରୀତି ଏବଂ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି ନରକରେ ଏକ ଦୀପ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଚମତ୍କାର ଦୀପ ଜଳାଇ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୂଜା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଘରେ, ମନ୍ଦିର, ଗୋପୁର, ସଭାମଣ୍ଡପ ଏବଂ ନଦୀ ପାରି ଏହି ଦୀପ ଦେବାକୁ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଦିଵାଲି, ବାଗିଚା, କୁଆଁ, ଦ୍ୱାର, ଦଳାନ, ଗୋଶାଳା, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ହାତୀ ଶାଳା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଅମାବାସ୍ୟାର ସକାଳେ ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ କରି ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା ଓ ନମସ୍କାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପକ୍ଷ ପକ୍ଷେ ଦହି, ଦୁଧ, ଘିଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପକାନ୍ତି ଖାଇଁ ତାଙ୍କର କ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍। ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ବେଳେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଉଚିତ୍, ରାଜା ତାଙ୍କର ସଭାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମ୍ବାଦ କରିବେ। ଏହି ବର୍ଷ ଭରି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠକମାନେର ଭକ୍ତି ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ହରି ଉଠିବା ପୂର୍ବରୁ ଘରର ମହିଳାମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବେ। ଏହି ଜାଗରଣ ସମୟରେ ଯଦି ଏକ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଉଠାଯାଏ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବର୍ଷ ଭରି ତାହାର ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ରକ୍ଷା ପାଇ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ପଦ୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି। "ତୁମେ ଆଲୋକ, ତୁମେ ଶ୍ରୀ, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୟୁତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ତାରା; ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ ତୁମେ, ଦୀପଶିଖା ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।" ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୀପାବଳିର ଶୁଭ ଦିନରେ ପୃଥିବୀରେ ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଗୋଶାଳାରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଶିବ ଓ ଭବାନୀ ଖେଳ ରୂପେ ଛକା ଖେଳିଥିଲେ; ଭବାନୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗାଈ ରୂପେ ରହିଥିଲେ। ପୂର୍ବେ ଗୌରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ହାରି, ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ହୋଇ ବାହାରିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ଶିବ ଦୁଃଖୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୌରୀ ସଦା ସୁଖରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଜିତିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସୁଖ ବର୍ଷ ଭରି ରହେ; ଏହିପରି ମଧ୍ୟରାତିରେ ଲୋକମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ନଗରର ମହିଳାମାନେ ଢୋଲ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ରବେ ଆନନ୍ଦରେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଘର ଚଉକରୁ ବାହାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ହାରିଥାଏ, ସେଠାରେ ପରେ ଦିନ ଉଦୟ ହେଲେ ବିପକ୍ଷତା ଆସେ; ପ୍ରଭାତେ ଗୋବର୍ଧନ ପୂଜା କରିବା ଓ ରାତିରେ ଛକା ଖେଳିବା ଉଚିତ୍। ଗାଈମାନେ ଉପହାର ଦେଇ ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ସଜାଯିବା ଓ ଏହି ଦିନ ଦୁଧ ଓ ବୋଝା ବଉଝିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଗୋବର୍ଧନ, ଯିଏ ଗୋକୁଳର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବାହୁବଳର ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ହେଉଛି—ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗୋରୂପେ ଲୋକପାଳମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଘିଅ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ମୋର ପାପ ଦୂର କରୁ, ଗାଈମାନେ ଆଗରେ, ପଛରେ, ମୋ ହୃଦୟରେ ରହୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ସଦା ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଯାଉ। ଏହିପରି ଗୋବର୍ଧନ ପୂଜା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି; ଏଠାରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଦେବତା, ସଜନ, ମଣିଷମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଦେଇ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେକୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ପୋଷାକ, ପାନ, ଦୀପ, ଫୁଲ, କର୍ପୂର, କୁଙ୍କୁମ, ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ଲଡୁ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ଗ୍ରାମର ବୃଷଭକୁ ଉପହାର, ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ, ପଦାଟି ସେନାମାନେକୁ ଉତ୍ତମ ହାର ଓ ବାହୁବଳୀ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଜନସାଧାରଣକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବେ, ପରେ ପହଳାବାନ ଓ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବେ। ଯେଉଁ ବୃଷଭ ଓ ମହାବୃଷଭ ଅନ୍ୟ ବୃଷଭ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ରାଜା, ଯୋଧା, ଓ ପଦାଟିମାନେ ସମସ୍ତେ ଉପହାର ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଶୋଭିତ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ଉତ୍ସବରେ ରାଜା ସିଂହାସନରେ ବସି ନୃତ୍ୟ, ନାଟକ, ଗାୟକ ଓ କଥକମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବେ ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଖେଳ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଆୟୋଜନ କରିବେ, ଏହି ସମୟରେ ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଏହିପରି ଜନ୍ତୁମାନେକୁ ଉପସ୍ଥିତ କରିବେ। ଉତ୍ତରାହ୍ନରେ ଗାଈ ଓ ବଛିମାନେକୁ ଏକଠା କରି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମିଳନ କରିବେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ପଥର ରକ୍ଷକକୁ କୁଶ କିମ୍ବା କାଶ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଦିବ୍ୟ ଦୂର୍ବା ରସିରେ ଗଛ କିମ୍ବା କୋଠରେ ବାନ୍ଧିବେ, ଅନେକ ଗଣ୍ଠି ଦେଇ ଶୋଭିତ କରିବେ। ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଦେଖି ତାହାକୁ ଏହି ପଥର ରକ୍ଷକ ପାଖକୁ ନେଇଯିବେ; ଗାଈ, ବୃଷଭ, ମହିଷ ଏବଂ ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମହିଷୀମାନେ ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୋମ କରି ପଥର ରକ୍ଷକକୁ ବାନ୍ଧିବେ, ଏବଂ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଣାମ କରିବେ: "ଓ ପଥର ରକ୍ଷକ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଛ; ତୁମ ମାଟି ଉପରେ ଗାଈ, ବୃଷଭ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି।" "ରାଜା, ରାଜକୁମାର ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ପଥ ରକ୍ଷକର ମାଟି ଉପରେ ପାଦ ରଖି ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି।" ଏସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ରାତିରେ, ଦୈତ୍ୟନାଥ ବଳିଙ୍କ ଉତ୍ସବ ସମୟରେ କରି, ପୃଥିବୀରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଏଙ୍କି ବଳିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ପାଞ୍ଚ ରଙ୍ଗର ଗୁଡିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ବଳିଙ୍କ ଚିତ୍ର ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହ ଏଙ୍କିବା ଉଚିତ୍। ଲାଉ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମୋଟ ଜଂଘା, ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ଆନନ୍ଦ ମୁଖ, ବଡ଼ ମୁକୁଟ ଓ ଦୀର୍ଘ କଣ୍ତା ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୈତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଇ ହାତରେ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ପରେ, ଘରର ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡପରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ।