ଶ୍ରୀ ଶିବ ଉବାଚ: କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯମଙ୍କ ପାଇଁ ବାହାରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ପରମ୍ପରା ଅନୁସରଣ କଲେ, ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ। ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଦୀପ ଦାନ କଲେ, ସୂର୍ୟପୁତ୍ର ଯମ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳଙ୍କ ନା ରେ ଯେଉଁ ଦମ୍ପତି ବନ୍ଧିତ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଆନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ପାପକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥି ପୂର୍ବରୁ ଆସେ, ସେଠି ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଯେଉଁହିଉଁ, ଏହି ଦିନ ସକାଳେ ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଦୀପାବଳି ପାଳନ କରାଯାଏ। ସେଇ ସମୟରେ ତେଲରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ପାଣିରେ ଗଙ୍ଗା ବିରାଜମାନ। ଏହି ଦିନ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ଯମଲୋକ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଅପାମାର୍ଗ, ଲାଉ, ପ୍ରପୁନ୍ନାଟ ଓ ବାହ୍ବଳ ଦଳ ଘୁମାଇଲେ ନରକ ନାଶ ହୁଏ। ମାଟି ଓ କାଁଟା ସହିତ ଅପାମାର୍ଗ ପତ୍ର ନେଇ, ଏହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁମାଇ, "ହେ ଅପାମାର୍ଗ, ତୁମେ ମୋର ପାପ ଦୂର କର," ବୋଲି କହିବା ଚାଲିଛି। ଅପାମାର୍ଗ ଓ ପ୍ରପୁନ୍ନାଟ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଘୁମାଇ, ତାପରେ ଯମରାଜଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତିଲଞ୍ଜଳି ଦେବା ଉଚିତ। "ଯମ, ଧର୍ମରାଜ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତକ, ବୈବସ୍ବତ, କାଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନାଶକ, ଔଦୁମ୍ବରା, ଦଧ୍ନା, ନୀଳ, ପରମେଷ୍ଠିନ, ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ—ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।" ତାପରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ପୂଜା କରି, ନରକ ପାଇଁ ଏକ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ସୁନ୍ଦର ଦୀପ ଦେବା ପ୍ରଥା ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମନ୍ଦିର, ରଥ, ସଭାମଣ୍ଡପ, ନଦୀ, ଦେଉଳ ଦେଉଁଠି, ଦେଉଳ ପାଇଁ, ଦିଅଲ, ଉଦ୍ୟାନ, କୁଆଁ, ଦ୍ୱାର, ଥାକୁରବାଡ଼ି, ଗୋଶାଳା, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ ହାତୀ ଶାଳାରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଅମାବାସ୍ୟା ସକାଳେ ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ କରି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ପକ୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦହି, ଦୁଧ, ଘିଅ ଓ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ସହ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଚାହିଁ, ତାପରେ ତାଙ୍କର କ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଦରକାର, ରାଜା ତାଙ୍କ ସଭାକୁ ଗୌରବ ଦେଇ, ସେମାନେ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ବର୍ଷର ଅବଧିରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠକମାନେ ଆସନ୍ତି, ହରିଙ୍କ ଉଠିବା ପୂର୍ବରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ମହିଳାମାନେ ଜାଗାଇବେ। ଏହି ଉତ୍ଥାନ ସମୟରେ, ଯଦି ଏକ ସତୀ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଉଠାଯାଏ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂରା ବର୍ଷ ତା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା ପାଇ ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ଜାଣନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି ଓ ପଦ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ। "ତୁମେ ଆଲୋକ, ତୁମେ ଶ୍ରୀ, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଜୁଳି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ; ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ଦୀପଶିଖା ଭାବେ ତୁମେ ବିରାଜ କରୁଛ।" ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶୁଭ ଦୀପାବଳି ଦିନେ ପୃଥିବୀରେ ଓ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଗୋଶାଳାରେ ବିରାଜନ୍ତି, ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ ଶଙ୍କର ଓ ଭବାନୀ ଖେଳରେ ପାସା ଖେଳିବାକୁ ବସିଲେ, ଭବାନୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗାଈ ରୂପେ ରହିଲେ। ପୁରୁଣା କଥା ଅନୁସାରେ, ଗୌରୀଙ୍କ ପାଖରେ ହାରି, ଶମ୍ଭୁ ନିର୍ବସନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି ଖେଳରେ ଶଙ୍କର ଦୁଃଖୀ ଓ ଗୌରୀ ସଦା ସୁଖେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମେ ଜିତିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ସୁଖ ରହିଥାଏ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଆସିଲେ ଏବଂ ଲୋକ ଅର୍ଦ୍ଧ ଘୁମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ସହର ମହିଳାମାନେ ଢୋଲ ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ଘର ଚଉକରୁ ବିଦାୟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦିନ ହାରିଥାଏ, ପରଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ଶତ୍ରୁତା ଆସେ; ସକାଳେ ଗୋବର୍ଧନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଓ ରାତିରେ ପୁଣି ପାସା ଖେଳିବା ଚାଲିଛି। ଗାଈମାନେକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା, ତାଙ୍କୁ ଭାର ବୋହିବା କିମ୍ବା ଦୁଧ ଦେବା ନିଷେଧ। ଗୋବର୍ଧନ, ଯିଏ ଗୋକୁଳକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟତା ଦେବା ଉଚିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହୁବଳରେ ଯେଉଁ ମହତ୍ବ ତିଆରି ହେଇଛି, ସେ ଅନେକ ଗାଈ ଦାନ କରିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗୋଲୋକରେ ଗାଈ ରୂପେ ରହିଛନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଘିଅ ନେଇଯାଯିଛି, ତାହା ମୋର ପାପ ଦୂର କରୁ। ମୋ ପ୍ରମୁଖରେ, ପଛରେ, ହୃଦୟରେ ଗାଈ ରହୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସି ରହୁ। ଏହିପରି ହେଉଛି ଗୋବର୍ଧନ ପୂଜା; ଏକାନ୍ତ ଭାବନାରେ ଦେବତା, ସଜ୍ଜନ, ମଣିଷମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର; ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଦେଇ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେକୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ବସ୍ତ୍ର, ପାନ, ଦୀପ, ଫୁଲ, କପୁର, କୁଙ୍କୁମ, ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ପଦାର୍ଥ ଦେଇ ଗୃହବାସୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ। ଗ୍ରାମର ବୃଷଭକୁ ଉପହାର, ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ, ପଦାଟି ସେନାମାନେକୁ ଗଳାର ଅଳଂକାର ଓ ବାହୁବଳୀ ଦେବା ଚାଲିଛି। ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ମଲ୍ଲ ଓ ନୃତ୍ୟକାରମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଉପହାର ଦେବା ଦରକାର। ବୃଷଭ ଓ ବଡ଼ ଓଠା, ରାଜା, ଯୋଧ୍ୟା, ପଦାଟି ସେନାମାନେ ସଜିଥିବା ଦରକାର। ଏକ ଚକିରେ ବସି, ରାଜା ନୃତ୍ୟ, ନାଟକ, ଗାୟକମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବେ; ଏହାସହ ଗାଈ, ମହିଷ ଓ ଏହାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଆୟୋଜନ କରିବେ। ଗାଈ ଓ ବଛାମାନେକୁ ଏକଠା କରି, ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ରଖିବେ; ତାପରେ ବିକାଳେ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ନିକଟେ ଯିବେ। ପଥର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ କୁଶ କିମ୍ବା କାଶ ଦୂର୍ବା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଦିବ୍ୟ ଦୋରି ଦେଇ କୋଠି କିମ୍ବା ଗଛରେ ବାନ୍ଧିବେ। ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଦେଖି, ସେମାନେକୁ ମାର୍ଗର ରକ୍ଷକ ପାଖକୁ ନେଇବେ; ଗାଈ, ବୃଷଭ, ମହିଷ ଓ ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ମହିଷୀମାନେ ସହିତ।