ଏକ ଶୁଭ ଦିନ, ଉତ୍ତରାୟଣ ସୂର୍ୟଯାତ୍ରାରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଷ ନାମକ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି—ହସ୍ତ, ମୈତ୍ର, ପୁଷ୍ୟ, ଶ୍ରବଣ, ମୃଗ, ପୁନର୍ବସୁ—ଏହି ଛଅଟି ଚନ୍ଦ୍ରନକ୍ଷତ୍ର ପୁରୁଷ ନାମକ ନକ୍ଷତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ। ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭରେ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଏକ ମାତ୍ର ଭୋଜନ, ପଞ୍ଚମୀରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ, ଷଷ୍ଠୀ ଦିନ ଉପବାସ, ସପ୍ତମୀ ଦିନ ନିୟମିତ ଉପବାସ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ପାରଣ କରିବା ନିୟମ। ଏହି ବ୍ରତରେ ଅର୍କ ଚାଷର ଶିଖା, ପବିତ୍ର ଗୋମୟ, ବଡ଼ ଓ ଅଦୂଷିତ ସୁମାଖ ଫଳ, ଜଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହା ସଂଯୋଗରେ ମୂଳ, ରାତିରେ ଭୋଜନ, ଉପବାସ ଓ ଏକ ମାତ୍ର ଭୋଜନ ଏକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଦରକାର। ଦୁଧ କିମ୍ବା ଘୃତ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ସଂଯୋଗରେ ମୟୂର ଡିମ୍ବ ପରି ମାପରେ ନିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରମ ପାଳନ କଲେ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ। ଅର୍କ ଶାଖାର ଶିଖା ଗ୍ରାମର ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଦୁଇଟି କୋମଳ ପତ୍ର ଥିବା ଶାଖାରୁ ନେବା ଉଚିତ। ଏହା ପାନୀୟ ସହିତ, ଦାନ୍ତ ଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଗୋମୟ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ବିହୀନ, ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା, ଅଙ୍ଗୁଠି ମାପରେ, ଦାନ୍ତ ଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଜଳ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ସୁମାଖ ଫଳ ପୁରୁଣା, ବଡ଼, ଶୁଷ୍କ ନହୋଇଥିବା, ଏକ ଟିକି, ଦାନ୍ତ ଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଜଳ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ମୂଳରୁ ଜଳ ପିଇବା ଉଚିତ। ଫଳରେ ଖଜୁରି କିମ୍ବା ନଡ଼ିଆ ନେଇ, ଦାନ୍ତ ଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର। ଘୃତ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଘୃତ, ମୟୂର ଡିମ୍ବ ମାପରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାୟା ଦୁଇ ତଳ ବଡ଼ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ ଦିଆଯିବା ନିୟମ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭୋଜନ ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ହୁଏ, ଏହା ଅସଲି ରାତି ଭୋଜନ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମେ ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର, ତାପରେ ନିୟମାନୁସାରେ ଭୋଜନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଦୁଇ ହସ୍ତ ଧାରୀ, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ହସ୍ତରେ ଲାଲ ପଦ୍ମ ଧରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର। ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅନେକ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ସେବକମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିବା, ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜା ସମୟରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଏଠିରେ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: "ଆମେ ଭାସ୍କର, ସହସ୍ରକିରଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ; ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ।" ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ସପ୍ତମୀରେ ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ। କରବୀର ଓ କରଞ୍ଜ ଫୁଲ, ଲାଲ କୁମ୍କୁମ ପରି ରଙ୍ଗରେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ପାରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ; ଏହା ନବମୀ ଦିନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ନବମୀରେ ପାରଣ କରେ, ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ପାରଣ ବେଳୁ ବିକାଳ ସମୟରେ କରିବା ଉଚିତ, ତିକ୍ତ, କଟୁ, ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ଦରକାର। ଚାଉଳ ସଫା କରିବା, ତନ୍ତୁ, ବୀଜ ଆଦି ଦୂର କରିବା ଦରକାର; ମୁଗ ଡାଲ, ବୁଟ ଡାଲ, ତିଳ ଓ ଘୃତ ବିରତି ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ଦୁଧ ଓ ଏହା ସମାନ ଖାଦ୍ୟ, ଶାକ ଭୋଜନ ଦେଇ ଭୋଜାଇବା ଦରକାର, ମାଂସ ନ ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ଯଥାଯଥ ଭାଗ କରି, ବ୍ରତ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନନ୍ତ ଫଳ ପାଏ। ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଧନ-ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ପ୍ରତି ମାସ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସନ୍ତୋଷାର୍ଥେ ଏହି ବ୍ରତ କଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାଫଳ ମିଳେ। ଭକ୍ତିସହ ଉପବାସ ପାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଏ, ସେ ସେଠାରେ ଏକ କୋଟି ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରି, ପରେ ପରମ ପଦ ଲାଭ କରେ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରାତନ କାଳରେ ଶମ୍ଭୁ କହିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ଶୁଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ପାଳନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଶିଖାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ, "ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲି। ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ବ୍ରତ, ବ୍ରଧ୍ନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବ୍ରତ, ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।" ଏଥିରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ—କୌଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖରେ, ମହେଶ୍ଵର ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସ୍କନ୍ଦ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଅର୍କାଙ୍ଗ ବ୍ରତର ବିଧି ଶୁଣିଛି; ଏବେ ମୁଁ ବାସ୍ତବରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ବିଶେଷ ଭାବରେ ବାର ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଫଳ କ’ଣ?" ତେବେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: "ସୂର୍ଯ୍ୟବାର ଦିନେ, ବ୍ରତୀ ଲାଲ ଫୁଲ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଏହି ଦିନ ରାତିରେ କେବଳ ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହେବେ ନାହିଁ। ସପ୍ତମୀ ଦିନ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବାରରେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ପ୍ରଭୁ ଓ ସେବକମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ତିଥି ଓ ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଏକ ଶୂରବିର ପଦ ଲାଭ ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଣପତ୍ୟ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟବାର ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ପୁଣ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ରୋଗ ନାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସପ୍ତମୀ ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟବାରରେ ପଡ଼େ, ସେଇ ଦିନର ବ୍ରତ ଓ ପୂଜା ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟବାରରେ ଗ୍ରହପତିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରି ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଦରକାର। ଦୁଇ ହସ୍ତ ଧାରୀ, ଲାଲ ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିବା, ଗଳା ଶୋଭାୟମାନ, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ଲାଲ, ଦୁଇ ହସ୍ତରେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର ଓ ଏହି ଫୁଲ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ‘ଆଦିତ୍ୟକୁ ଆମେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ, ଭାସ୍କରକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛୁ; ଭାନୁ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ’—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ଶିଖାଏଁଠି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଲେପନ କରିବା, ତାପରେ ଧୂପ, ପରେ ଦୀପ ଦେବା ଦରକାର।