ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ପଦ୍ମପୁରାଣର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ବୈଷମ୍ପାୟନ ମହାମୁନି ଭାରତକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, କୃତ ଯୁଗରେ କେବଳ ଦେବତାମାନେ ମାନବ ରୂପରେ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲେ; ଦିତ୍ୟ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନଥିଲା। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଦେବତାଙ୍କର ଏକ ପଦ ରହିଲା; ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ ପଦ ରହିଲା। ଏହିପରି ଯୁଗ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଓ କଳି ଯୁଗରେ ଚାରି ପଦ ରହିଲା, ଏବଂ ଏହାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଓ ବିକଳ୍ପ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଭାରତ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ହେଉଛି। ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କର ସେନା ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିମାନେ, କର୍ଣ୍ଣ ପରି ଅନେକ ମହାବୀର ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ଵସୁମୁଖ, ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଦ୍ରୋଣ, ଶିବର ଅଂଶ ଅଶ୍ୱଥାମା, ନନ୍ଦବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ହରି, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁମାନେ ପାଣ୍ଡବ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଧର୍ମର ଅଂଶ ଭିଦୁର, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ କୁନ୍ତୀ ଭୂମିରେ ଦେବୀ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। କଳି ଯୁଗରେ ଦେବତା ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯୁଗ ଶେଷରେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ମାନବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସଦା ପ୍ରେତ, ମାଂସଭୋଜୀ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଦିନେ ଦିନେ ଉପଜିଲେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ଳୀଳ ନାରୀ, ଦାସୀ, ଦୁଃଖୀ, କମ୍ବୟସ୍କ ଲୋକ ଏବଂ ସଦା ବିବାଦରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ନିଜ ଆଚାର ଉପରେ ଆନନ୍ଦ ଲୁଟିଲେ। ସମସ୍ତ ପାପ, ବିବାଦ ଓ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାର ନିୟତି ରଖିଥିଲେ। ବୈଷମ୍ପାୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିମାନେ କ୍ଷତିକାରୀ, ତେଣୁ ଦେବତା ଭାବରେ ମୋକ୍ଷ କିପରି ମିଳିବ? ସୁଖ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଆନନ୍ଦ କିପରି ମିଳିବ?” ସେଠାରେ ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସଂଯମୀ, ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ମୁକ୍ତ, ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ଏହି ଗୁଣରେ ପବିତ୍ର, ସେ ଦେବତା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଯିଏ ପୁରାଣ ଓ ଅଗମ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ। ବିଶେଷ, ଏକ ଵୈଷ୍ଣବ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଓ ପୂଜା କରିଥିବା ଲୋକ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯିଏ ଛଅ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ, ଏବଂ ଧର୍ମକଥାରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ।” କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ରୋହ କରନ୍ତି, ଅକୃତଜ୍ଞ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମଦ, ପାପ, ଜୁଆ, ଅପସଙ୍ଗ ଓ ପତିତ ଲୋକଙ୍କ ସାଥିରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଦିନେ ଦିନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅସ୍ଥିର, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଗୁରୁକୁ ଦ୍ୱେଷ କରି ଉପହାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦାନକୁ ଅଟକାନ୍ତି, ଦାନକୁ ପାପରେ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି, ଦୁଃଖୀ ଓ ଅସହାୟଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତଳେ ଖସାଇ ଭୂମିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଯିଏ ଶୁଣିଥିବେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖ, ଅଭାଗ୍ୟ, ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ମରେ ନେଉନାହିଁ, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯାଆନାହିଁ; ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଅଧିପତି ହୁଏ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ ହୁଏ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସ୍ୱର୍ଗର ଉପଭୋଗ କରି ମୋକ୍ଷପଥରେ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ବୈଷମ୍ପାୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ଆକାଶରେ ସଦା ଦୀପ୍ତିମାନ ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା କିଏ? କାହାର ତେଜ? ଏହି କରୁଣାମୟ ଲୋର୍ଡ କେଉଁଠି ଜନ୍ମିଥିଲେ?” ଏହା କଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କଣ ଦାୟିତ୍ୱ ରଖିଛି, ଯେଉଁଠି ସେ ରଶ୍ମିରେ ତିବ୍ର ଭାବରେ ଗଠିତ? ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଦୈତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠି ସଦା ପୂଜା କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମାନବମାନେ ସେଠି ପୂଜା କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: “ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୋଇଥିବା ପରମ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ଦୀପ୍ତି, ଯାହା ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ରଶ୍ମି, ତିବ୍ର ଓ ଅତି ଅସହ୍ୟ। ଏହାକୁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ; ସମସ୍ତ ସାଗର, ନଦୀ, ଝରଣା ସୁକିଗଲେ; ସେଠିରେ ଜୀବମାନେ ମରିଗଲେ; ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଦେବତା ରଜସ ଗୁଣରେ ଗଠିତ, ଅମୃତ ରଶ୍ମିରେ ଉତ୍ସର୍ଗ; ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ ଜୀବମାନେ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଉପାୟରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ଏବଂ ଏଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ଉଣ୍ଡ, ଶ୍ବେତ, ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ରକ୍ଷିତ, ଉତ୍ପାଦିତ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ରକ୍ଷାରେ ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସକାଳରେ ଦେଖିଲେ ଏହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ପୂଜା କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ହାତ ଉଠାଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ସେମାନେ ପୂଜିଥିବା; ସାନ୍ଧ୍ୟା ଦେବୀ ସେହି ଚକ୍ରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ପୂଜା କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଁଟି ମିଳେ; ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ।