କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତି ସହିତ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବିଶେଷ କରି, ଯଦି କୌଣସି ମୁନି ତିଆରି କରିଥିବା ମାଳା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ମହିମାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଦଶ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିବାର ଫଳ ଯେପରି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ମିଳେ। କୌସ୍ତୁଭ ମଣି କିମ୍ବା ଭୃଙ୍ଗାର ମାଳା ଯେପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେପରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ଏକ ନମ୍ର ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ବାଳକଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିଵଜୀ ମହାଦେବ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦୀପ ଦାନର ମହିମା ଶୁଣ।" ପୂର୍ବଜମାନେ ସଦା ଏହି ଆଶା କରନ୍ତି ଯେ, ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କେହି ପିତୃଭକ୍ତିଶୀଳ ସନ୍ତାନ ହେଉ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯିଏ କେଶବଙ୍କୁ ଘୃତ କିମ୍ବା ତିଳ ତେଲର ଦୀପ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପୂଜା, ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ପଞ୍ଚ ଦିନ ଯଦି କେହି କେଶବଙ୍କ ପାଖରେ ଦୀପ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ଏକ ଏକାଦଶୀରେ ଅନ୍ୟ କେହି କିମ୍ବା ଏକ ଉଇଁଧା ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଜ୍ୱଳାଯାଏ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅପାର। ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରି, ଯଦି ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ପୂଜା କରିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଉଚ୍ଚ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏକ ମହିଳା ମଧ୍ୟ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଦୀପ ଦେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ 'ଲୀଳାବତୀ' ନାମ ଧାରଣ କରି ନିତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଗୋପାଳ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ବାନ୍କ ପୂଜା ଦେଖି 'ଜୟ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ରାଜା ରାଜେନ୍ଦ୍ର ହେଉଥିଲେ। ତେଣୁ ଦୀପ ଦାନ ରାତିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବା ଉଚିତ। ଘର, ଗୋଶାଳା, ମନ୍ଦିର, ଦେବସ୍ଥଳ, ଶ୍ମଶାନ ଏବଂ ପୋକରୀ—ସମସ୍ତ ଠାରେ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପଞ୍ଚ ଦିନ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୀପ ଦାନର ପୁଣ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ତିର୍ଥଜଳ, ପିଣ୍ଡାଦି ନ ଲାଭ କରି ପାପୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏପରି ଦୀପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣନ ଅନ୍ତେ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୀପାବଳିର ବିଶେଷ ଫଳ କ'ଣ? କାହିଁକି ଏହି ପୂଜା କରାଯାଏ? କିଏ ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ?" ସେ ବିନତି କଲେ—"ଏଠାରେ କ'ଣ ଦେବା ଉଚିତ, କ'ଣ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ? କ'ଣ ଆନନ୍ଦ ଓ ଖେଳ ଉପଯୁକ୍ତ?" ତାହାପରେ ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—"ସ୍କନ୍ଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କାମଶୋଷଣ ଶିବ ହସି କହିଲେ—'ଭଲ କହିଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।'" ଶିବଜୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ—"କାର୍ତ୍ତିକର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ବାହାରେ ଯମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଦୀପ ଦେଇଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଯମ ଦୟାଳୁ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳ ରେ ବନ୍ଧିତ ଦମ୍ପତି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।" "କାର୍ତ୍ତିକର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟବେଳେ ଯେଉଁମାନେ ପାପକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦିନ ଯଦି ଆଗରୁ ଆସିଯାଏ, ତେବେ ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଯେଉଁହେଉ, ପ୍ରଭାତରେ ଅଲସ୍ୟ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।" "ଏହି ଦିନ ଦୀପାବଳିରେ, ତେଲରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଜଳରେ ଗଙ୍ଗା ବିରାଜିତା; ଏହି ସମୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ କେହି ଯମଲୋକ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।" "ଅପାମାର୍ଗ, ଉଲୁ, ପ୍ରପୁନ୍ନାଟ, ବାହ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନବେଳେ ଘୁରାଇଲେ ନରକ ନାଶ ହୁଏ। ଏହି ଗଛପତ୍ର, ମାଟି ଓ କାଁଟା ଦ୍ୱାରା ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଗଛପତ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଘୁରାଇ, ଯମର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ—ଯମ, ଧର୍ମରାଜ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତକ, ବୈବସ୍ବତ, କାଳ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ନାଶକ; ଔଦୁମ୍ବରା, ଦଧ୍ନ, ନୀଳ, ପରମେଷ୍ଠି, ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" "ପରେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜି ନରକଙ୍କୁ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସୁନ୍ଦର ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମନ୍ଦିର, ଦେଉଳ, ଦ୍ୱାର, ଉଦ୍ୟାନ, କୂଆଁ, ଗେଟ, ଥ୍ରେଶହୋଲ୍ଡ, ଖୁଟି, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ ହାତୀ ଶାଳାରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ।" "ଅମାବାସ୍ୟାର ପ୍ରଭାତରେ ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ କରି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପକ୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦହି, ଖୀର, ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାଯିବା ପରେ ତାଙ୍କର ଖ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।" "ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଉଚିତ; ରାଜା ତାଙ୍କ ସମ୍ମିଳନୀକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସହଯୋଗ ଓ ଆଲୋଚନା କରିବା ଉଚିତ।" "ଏହି ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଯେଉଁଯେଉଁ ଗାୟକଙ୍କର ଭକ୍ତି ଜାଗୃତି ହୁଏ, ହରି ଜାଗିବା ପୂର୍ବରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ମହିଳାମାନେ ଜାଗାଇବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଜାଗୃତି ସମୟରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଜାଗାଇଥାଏ, ସେ ବର୍ଷ ଭରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ନିରାପଦ ହେବା ପରେ, ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଭୟରେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଖିରସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି ଓ ପଦ୍ମରେ ବସିଛନ୍ତି।" "ତୁମେ ଆଲୋକ, ତୁମେ ଶ୍ରୀ, ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ସୁନା, ତାରା; ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ଦୀପର ଶିଖା ତୁମେ।" ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି, ଦାନ ଓ ପୂଜାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ଦୀପାବଳି ମାସର ଅପାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।