ଏକ ସମୟର କଥା, ଶୌରି ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ସହିତ ମନ୍ତ୍ରମୟ ମାଳାକୁ ଚନ୍ଦନ, କପୂର, ଅଗୁରୁ ଓ କେଶର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। କେତକୀ ଫୁଲ ଓ ଦୀପ ଦାନ କେଶବଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ, ବିଶେଷକରି କଳିଯୁଗର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି କେତକୀ ଫୁଲ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ଅସୀମ ଫଳ ମିଳେ। ଦୀପ ଦାନ ଏକ ଶତ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ପଦ୍ମ, ତୁଳସୀ, କେତକୀ ଓ ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଚାର ହୁଏ। ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ ପଞ୍ଚମୀରେ ଦୀପ ଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯିଏ କେତକୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଫୁଲର ମଣ୍ଡପ ସଜାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେଶବ ସ୍ଵର୍ଗରେ ନିବାସ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। କେତକୀ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମଧୁସୂଦନ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବସନ୍ତ କାଳ ଆସିଲେ ଦମନକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଘରେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପବିତ୍ରତା ବସିଥାଏ। ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠି ଦେଖିଲେ ମହାନ ଫଳ ମିଳେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ନରକ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏହି ଭଳି ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମିଳିପାରେ ନାହିଁ। ମହାସେନ ଯଦି ମୁନି ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଫୁଲ ଦେଇ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିଥିବେ, ତେବେ ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବାର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ମୁନି ତିଆରି କରିଥିବା ମାଳା ଦେଇ ଯନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଦଶ ହଜାର ଗାଁ ଦାନ କରିବା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ମୁନି ଫୁଲ ଦେଇ ଏକ ଫୁଲ ଦାନ କଲେ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ବା ଵନମାଳା ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ମାସରେ ଏକ ତୁଳସୀ ଦଳ ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଏ। ଏହିପରେ, ମହାଦେବ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ: "କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦୀପ ଦାନର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ।" ପୂର୍ବଜମାନେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି: "ଆମ ବଂଶରେ ପିତୃଭକ୍ତିଶୀଳ ପୁତ୍ର ହେଉ।" କାର୍ତ୍ତିକରେ ଯେଉଁଠି ଦୀପ ଦାନ ହୁଏ, ଘୃତ ବା ତିଳ ତେଲର ଦୀପ ଦେଇ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ସେଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦରକାର ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ପଞ୍ଚ ଦିନ ଯଦି ଦୀପ ଦିଆଯାଏ, ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏକ ମୂଷା ଦ୍ୱାରା ଏକାଦଶୀରେ ଅନ୍ୟ କେହି ଦୀପ ଜଳାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହତ୍ ଫଳ ମିଳେ। ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ, ଯିଏ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମହେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପୂଜିଥିଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏକ ମହିଳା ଯେଉଁଠି ଚଣ୍ଡାଳ ଗୃହରେ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ, ସେଠି ଅନ୍ୟମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଦୀପ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ‘ଲୀଳାବତୀ’ ନାମରେ ନିରନ୍ତର ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏକ ଗୋପାଳ, ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶାରଙ୍ଗଧରଙ୍କ ପୂଜା ଦେଖି ‘ଜୟ!’ ‘ଜୟ!’ ବୋଲି କହି ରାଜା ହେଲେ। ଏହିପରି, ରାତିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘରେ, ଗୋଶାଳାରେ, ଦେବାଳୟ, ଶ୍ମଶାନ, ହ୍ରଦ ଓ ତୀର୍ଥରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ଦିନ ଦୀପ ଦେଇଲେ, ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ହାରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ ଦାନର ପୁଣ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଏପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ପଦ୍ମମହାପୁରାଣର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଂଶରେ, ଦୀପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଧାତ୍ରୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ଦୀପାବଳିର ବିଶେଷ ଫଳ କ’ଣ? କିପାଇଁ ଏହା କରାଯାଏ, ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା କିଏ?" ସେଉଁଠି ଦେବତାଙ୍କୁ କ’ଣ ଦେବା ଉଚିତ, କ’ଣ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କ’ଣ ଆନନ୍ଦ ଓ କ’ଣ କ୍ରୀଡ଼ା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ତାହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ତା’ପରେ ସୂତ ମୁନି କହିଲେ: ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, କାମଶୋଷଣ ଭଗବାନ ହସି ଓ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ। ଶ୍ରୀ ଶିବ କହିଲେ: "କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଯମଙ୍କ ପାଇଁ ବାହାରେ ଦୀପ ରଖିବା ଉଚିତ, ଏହାରେ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଦୀପ ଦେଇଲେ, ଯମପୁତ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯମ ଓ କାଳଙ୍କ ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ଦମ୍ପତି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।" "କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ସମୟରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଭୟରେ ଅବଶ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦୁଇପକ୍ଷର ଯେଉଁଠି ଆସେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଭାତେ ଅଲସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର।" "ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ତେଲରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଜଳରେ ଗଙ୍ଗା ବିରାଜିଥାନ୍ତି; ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଯମଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।" "ଏହି ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଅପାମାର୍ଗ, ଲାଉ, ପ୍ରପୁନ୍ନାଟ, ଓ ବାହ୍ବଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଦ୍ୱାରା ନରକ ନାଶ ହୁଏ। ମାଟି, କାଁଟା ଓ ଅପାମାର୍ଗ ପତ୍ର ଦେଇ ଅପାମାର୍ଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ପଛରେ ଯମ ଓ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯମ, ଧର୍ମରାଜ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତକ, ବୈବସ୍ୱତ, କାଳ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ନାଶକ, ଔଦୁମ୍ବରା, ଦଧ୍ନ, ନୀଳ, ପରମେଷ୍ଠି, ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ରା ଓ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" ଏହିପରି, କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବର ମହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଦୀପ, ଫୁଲ, ତୁଳସୀ ଓ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଅନନ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ।