ଏକଥା ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ଅଟୁଟ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣମାଳା। ମହାଦେବ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବାଳକ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ କିମ୍ବା ଶରୀରରେ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ଧାତ୍ରୀ ଫଳରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ସେ ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେ ଦେବମାନେଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଉଛନ୍ତି—ମାନବମାନେଙ୍କ କଥା କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀର ମାଳା, ବିଶେଷ କରି ଧାତ୍ରୀର ମାଳା ପିନ୍ଧିବାକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ସେ ଦେବମାନେଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ହେଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାତ୍ରୀର ମାଳା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି, କେଶବ ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି, ଏବଂ ଦ୍ୱାରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ଜିନିଷ ଯେଉଁ ଘରରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜୀବନ ଫଳଦାୟୀ। କଳି ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି, ସେ ଯେତେ ଦିନ ଧରି ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି, ସେତେ ହଜାର ଯୁଗ ଧରି ବୈକୁଠରେ ବାସ କରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧାତ୍ରୀ ଏବଂ ତୁଳସୀର ଦୁଇଟି ମାଳା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ କଳ୍ପ ଧରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଯନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫୁଲକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପରି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଦେବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଫୁଲମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରତିଦିନ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ନାଥଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧା, ରୋଗର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ତୁଳସୀ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି। ଶୌରି ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର ମାଳାକୁ ଚନ୍ଦନ, କାମ୍ଫର, ଅଗୁରୁ, କେସର ସହିତ ସଫା କରନ୍ତି, ସେ ଦିବ୍ୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। କେତକୀ ଫୁଲ ଏବଂ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କେଶବଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ। କାର୍ତ୍ତିକରେ କଳି ଯୁଗରେ କେତକୀ ଫୁଲ ଦେଇଥିଲେ, ଦୀପ ଅର୍ପଣ କଲେ, ଏହା ଏକ ଶତ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ପାଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ବିଶେଷ କରି ଦୀପ ଅର୍ପଣ ହେଉଛି। କେତକୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି କାର୍ତ୍ତିକରେ ଫୁଲର ପଣ୍ଡାଲ କରିଥିଲେ, କେଶବ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଘର ଦେଇଥାନ୍ତି। ମଧୁସୂଦନ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କେତକୀ ଫୁଲରେ ପୂଜା କଲେ, ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଖୁସି ହେଉଛନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଲେ ଦମନକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଘର ପବିତ୍ର ହେଉଛି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଫୁଲରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନରକ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ତପସ୍ୟା ଯେତେ ଫଳ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ହରି ଖୁସି ହୋଇ ଦେଇଥିବା ଫଳ ଅତିଶୟ। ମୁନି ଫୁଲରେ ମହାସେନ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଅନ୍ୟ ଫୁଲ ଛାଡ଼ି, ଏହି ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ମୁନି ତିଆରି କରିଥିବା ମାଳା ଦେଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ଦଶ ହଜାର ଗାଁ ଦାନ ଫଳ ମିଳେ। ଏକ ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା କାର୍ତ୍ତିକରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ଖୁସି କରିପାରିବା, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଓ ବନମାଳାର ଫଳ ପରି। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଏକ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ହରି ଖୁସି ହୋଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଫୁଲ ପରି। ଏଠି ଦେଖିଲେ, ଏକ ଦେବୋନ୍ମୁଖ, ଭକ୍ତିମୟ ଶିଶୁ ଦେଖି ସୂତ ଏହି କଥା କହିଲେ। ପୁନଃ, ଶିବ ନନ୍ଦୀଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ—“କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦୀପର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ।" ପିତୃଗଣ ସଦା ଏହି ଆଶା କରନ୍ତି—"ଆମ ବଂଶରେ ପିତୃଭକ୍ତ ପୁତ୍ର ହେଉ।" କାର୍ତ୍ତିକରେ ଗୀ ଅଥବା ତିଲ ତେଲର ଦୀପ ଦେଇ କେଶବଙ୍କୁ ଖୁସି କଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ପରି। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଅମାବାସ୍ୟାର ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଦ୍ୱାରା କେଶବଙ୍କ ପାଖରେ ଦୀପ ଦେଇଥିଲେ, ଅବିନାଶୀୟ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଥାନ୍ତି। ଏକାଦଶୀରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୀପ ଜଳାଇଥିଲେ, ଏକ ମୂଷା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ପାଇଲା; ଏକ ଶିକାରୀ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ଭକ୍ତଙ୍କ ଶରଣେ ଦୀପ ଦେଇଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଲୀଳାବତୀ ନାମ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏକ ଗୋପାଳ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ଧାରୀଙ୍କୁ ପୂଜା ଦେଖି, "ଜୟ!" କହି, ରାଜାର ରାଜା ହେଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ରାତିରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଘର, ଗୋଶାଳା, ଦେବାଳୟ, ଦେବମନ୍ଦିର, ଶ୍ମଶାନ, ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟରେ। ଗୀ ଓ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଦୀପ ଦେଲେ, ଯେଉଁ ପିତୃ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଅନ୍ନଜଳ ହାରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ ଦାନର ପୁଣ୍ୟରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟର "ଦୀପ, ଗନ୍ଧ, ଧାତ୍ରୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ନନ" ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ପରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଓ ଭଗବନ୍, ଦୀପାବଳିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ କଣ? ଏହା କାହିଁକି କରାଯାଏ, ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ର ଦେବତା କିଏ?" ଏହି ସହ ଏଉଁଠି କଣ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, କଣ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କଣ ଆନନ୍ଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କଣ ଖେଳ ଉଲ୍ଲେଖିତ? ସୂତ କହିଲେ—"ସ୍କନ୍ଦଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, କାମଶୋଷଣ ଭଗବନ୍, ହସି, 'ଭଲ କହିଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ,' ବୋଲି, ଏପରି କଥା କହିଲେ...