ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥୋପକଥନ ଚାଲିଥିଲା। ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା କଲେ, ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଏବଂ ପାପ ଶୀଘ୍ର ଦହିଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦ୍ୱାରାକା ପତି ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତି। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଁ ଏକାଠି ହୁଏ, ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହା ନିଷ୍ପତ୍ତି। ଚାହେଁ ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥୀ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଯିଏ ହେଉନ୍ତୁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜାରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର, ପାଠ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଦରକାର ନୁହେଁ। ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜାରେ କୌଣସି ସ୍ତୋତ୍ର କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ପାଖରେ ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ। କେଶବଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଉଁଥିବା ଏକ ଛୋଟ ଗୋଲା ବି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; ମାଟି, ଧାତୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗୋଲା କଲେ, ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି କାର୍ତ୍ତିକରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିତ୍ରଣ କଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଅନୁଚିତ ସଂଯୋଗ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ। ଯେଉଁ ମହିଳା ପ୍ରତିଦିନ କେଶବଙ୍କ ପାଖରେ ଗୋଲା କରନ୍ତି, ସେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧବା ହୁଏନାହାନ୍ତି। ଏପରି ଶାଳଗ୍ରାମର ମହିମା ବିଷୟରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ପଦ୍ମପୁରାଣ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କଥା ହୋଇଛି। ପୁନି ମହାଦେବ କହିଲେ—ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟାରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ମାଧବଙ୍କ କୃପାରେ ପିତୃପୁରୁଷ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଖ କିମ୍ବା ଦେହରେ ଧରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଫଳର ଭୋଜନ କଲେ, ସେ ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେ ବିଶ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି; ତୁଳସୀ ମାଳା ବା ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିବାକୁ ଯେଉଁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯାଏଁ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ଗଳାରେ ରହିଥାଏ, କେଶବ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବିରାଜନ୍ତି। ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି ଏବଂ ଦ୍ୱାରକାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଜୀବନ ସାର୍ଥକ। କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପିନ୍ଧିବେ, ସେ ଯେତେ ଦିନ ପିନ୍ଧିବେ, ସେତେ ହଜାର ଯୁଗ ସେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବାସ କରିବେ। ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ଦୁଇଟି ମାଳା ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଲେ, ଦଶ ମିଲିୟନ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫୁଲକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପରି ଦେଇ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଫୁଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେଉଁଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକରେ ତୁଳସୀ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ପୂଜାରେ ମନ୍ତ୍ରମୟ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, କର୍ପୂର, ଅଗୁରୁ ଏବଂ କୁମ୍କୁମ ବ୍ୟବହାର କରି ଶୌରିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନାନ୍ତି। କେତକୀ ଫୁଲ ଓ ଦୀପ ଦାନ କେଶବଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। କଳିଯୁଗରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ କେତକୀ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ, ଏହା ଶତ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ପଦ୍ମ, ତୁଳସୀ, କେତକୀ ଓ ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ପଞ୍ଚମୀରେ ଦୀପ ଦାନ କଲେ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କେତକୀ ମାଳା ଦେଇ ଫୁଲର ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ, କେଶବ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିବାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ମଧୁସୂଦନ କେତକୀ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଦମନକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଘର ପବିତ୍ର ହୁଏ। ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନରକାଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତପସ୍ୟା ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଉନଥିବା, ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସେଉଁଠି ମିଳିଯାଏ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୁନି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ସେଉଁଠି ଏକ ମୁନି ଫୁଲ ଦେଇ ଯେଉଁଯିଏ ପୂଜା କରେ, ସେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦଶ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏକ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ହରିକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଏ। ଏହିପରେ, ମହାଦେବ ଏହି କଥା କହିଲେ—“କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦୀପ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ। ପିତୃମାନେ ନିତ୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି ଯେ, ଆମ ବଂଶରେ କିଛି ପିତୃଭକ୍ତ ସନ୍ତାନ ହେଉ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଘୃତ କିମ୍ବା ତିଳ ତେଲର ଦୀପ ଦେଇ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ସେ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଦୀପ ଦାନ କଲେ, ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏକାଦଶୀରେ ଅନ୍ୟ କେହି ମୌସା ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ।” ଏହିପରି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଶାଳଗ୍ରାମ, ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀର ପୂଜା, ଫୁଲ ଓ ଦୀପ ଦାନର ମହିମା ଅପାର। ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହୁଏ, ପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଭକ୍ତ ଅନନ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।