ମୋ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମୋର ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ରାଣୀ ବୃନ୍ଦା ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମ ପ୍ରେମ ଦୂତ ଭାବେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଛି।” ଏହା ସୁନି, ତାଙ୍କ ସହେଳୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣ ସମାନ।” ଏପରି କଥା ସୁନି ବୃନ୍ଦା କଣ କରିବେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଶେଷରେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଝିଲିକୁ ଯାଇଲେ। ଅପାର ଦୁଃଖକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ି, ସେ ଜଳରେ ଦେହ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ। ପଡ଼ିଅଛି ଝିଲି ତଟରେ, କମଳାସନରେ ବସି, ମନକୁ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ରୁ ଅଲଗା କଲେ। ତାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ସହ ସଂଯୋଗରେ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଦେହକୁ ଶୁଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କ ସହେଳୀ ସହ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକରୁ ଅନେକ ଅପ୍ସରାଗଣ ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ — ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କରନି। ଏଠି ଗନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ର ମିଳିଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ ଓ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କର ଅତିଶୟ କୃପା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦେହ ତୁମର ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ କରିଛି, ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବୁ? ତୁମ ପ୍ରିୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛନ୍ତି; ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗର ଭୂଷଣ। ଏବେ ହେ ଶୂରା ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗ ଧାମକୁ ଯାଅ।” ସମୁଦ୍ରଜନିତ ପ୍ରିୟଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରକଥା ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଶୁଣି ବୃନ୍ଦା ହସି କହିଲେ, “ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଆଣାଯାଇଥିବା, ଦେବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁତ ହେବା ସହିତ, ଆଗରୁ ମୁଁ ମୋ ଅଜୟ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଆନନ୍ଦର ପାତ୍ର ଥିଲି, ଏବେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ପରଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆଶା କରେ ପାଇଁ।” ଏପରି କହି ବୃନ୍ଦା ତାଙ୍କ ସହେଳୀ ସହ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ; ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାନ୍ତି, ଏହି ଭାବେ ଚିରକାଳରେ ଚାଲିଛି। ତାପରେ ବୃନ୍ଦା ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ଗୁଣମାନକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ମନକୁ ପୃଥକ୍ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ଉପଲବ୍ଧି କଲେ। ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଅପ୍ସରାମାନେ ଆକାଶରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଠାରେ ଶୁଖିଆ କାଠ ଆଣି ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ଦେହକୁ ତାହା ପରେ ରଖିଲେ; ଅଗ୍ନି ଲଗାଇଲେ, ପ୍ରେମର ଦୂତ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ଦେହର ଧୂଳିରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗୋଳକଟିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ କରି, ତାହାକୁ ଖାକରେ ପରିଣତ କରି, ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀରେ ଭସାଇଦେଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ବୃନ୍ଦା ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମପଥକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପାଖରେ ପବିତ୍ର ବୃନ୍ଦାବନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏପରି ଦେବୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଁଚି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କର ଗୁଣ କଥା କହିଲେ; ଏହି ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଦେମନ୍ର ଭୟକୁ ନଶ୍ୱ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତେ ମହା ଢୋଲର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେବକମାନେ ଶୁଭ ମହିମା ଆଣିଥିଲେ। ଏହିପରେ ମହାଦେବ କହିଲେ, “ହେ ଦେବମୁନିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ହରିଦ୍ୱାର ବିଷୟରେ — ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ବହୁଛି, ଏଠା ପରମ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଘୋଷିତ। ଏଠି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ବସନ୍ତି; ଏଠାରେ କେଶବ ଦେବ ସଦା ବିରାଜିତ। ଅତୀତରେ ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା; ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଏଠି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ବିଶେଷ ପବିତ୍ର; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁଥିବା ଜଳ ଏଠି ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଭାଗୀରଥ ଏଠିକୁ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଆଣିଥିଲେ; ସେଇ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ତାପରେ ନାରଦ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦେବ, ଏଇ ଭାଗୀରଥ କିଏ, ଯିଏ ଏତେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ଲାଗି ଆଣାଯିଲା?” ଏହି ଗଙ୍ଗାକ୍ଷେତ୍ର ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହାକୁ ପରମ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି। “ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା” ବୋଲି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଯିଏ କହେ, ସେ ଦେବତା ଲୋକ ପାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହା କିପରି ଆଣାଯିଲା, କାହିଁକି ଆଣାଯିଲା? ମୋତେ କହ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ!” ମହାଦେବ କହିଲେ, “ମୁଁ ସବୁ କଥା କ୍ରମ କ୍ରମରେ କହିବି। ପ୍ରଥମେ ଥିଲେ ତିନି ଲୋକର ଧର୍ମରକ୍ଷକ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ରୋହିତ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ବୃକ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନୀତିପର। ବୃକଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ସୁବାହୁ, ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସୁବାହୁଙ୍କ ପୁଅ ଗରା ନାମକ, ଯିଏ ଅତି ଧର୍ମଶୀଳ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏକଥର ସମୟରେ କୌଣସି କାରଣରୁ ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଧର୍ମ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସଙ୍କଟ ଆସିଲା। ସେ ପରିବାରକୁ ନେଇ ଭାର୍ଗବ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସଗର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବଢ଼ିଲେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିଲେ। ସମୟ ଆସିଲା, ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର, ଉପନୟନ, ଶସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ହେଲା। ପରେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଠାରୁ ଅଗ୍ନିସ୍ତ୍ର ପାଇ, ସଗର ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ତାଳଜଙ୍ଘ ଓ ହୈହୟମାନେ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଅଟକାଇଲେ। ସେ ଶକ ଓ ପାରଦମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଜୟ କଲେ। ନାରଦ ପଚାରିଲେ, “ଏବେ ଶଙ୍କର, ସଗରଙ୍କ ମହିମା ଏକ ଏକ କରି କହ।” ମହାଦେବ କହିଲେ, “ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ମହାରାଜ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ତାଙ୍କ ପରିବାରରେ ବିପଦ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଛିନି ନିଆଯିଥିଲା। ହୈହୟ, ତାଳଜଙ୍ଘ, ଶକ, ଯବନ, ପାରଦ, କାମ୍ବୋଜ, ପହ୍ଲବ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦଳ ମିଶି ହୈହୟମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ; ଏହାରେ ସଗର ରାଜ୍ୟହୀନ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖରେ ଅନୁସରଣ କଲେ, ତଥାପି ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀ, ଦୀର୍ଘ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।