ଏକ ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ କାର୍ତିକ ମାସର ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ନନା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶିଳାର ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି— କଳା ଶିଳା ଅତି ସମ୍ମତ, ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ, ଏହା ଖ୍ୟାତି ଦେଇଥାଏ; ଫିକା ଶିଳା ପାପ ଦହି ଦେଇଥାଏ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ନୀଳ ଶିଳା ଧନ ବଢାଇଥାଏ, ଲାଲ ଶିଳା ରୋଗ ଆଣିଥାଏ; କଠିନ ଶିଳା ଚିନ୍ତା ଦେଇଥାଏ, ବାକ୍ର ଶିଳା ଦରିଦ୍ରତା ଆଣିଥାଏ। ଏହି ଶିଳାର ରୂପ ବିଷୟରେ ଜଣାଯାଏ— ପ୍ରଥମ ରୂପ ସୁଦର୍ଶନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ, ତୃତୀୟ ଅଚ୍ୟୁତ, ଚତୁର୍ଥ ଜନାର୍ଦନ। ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ବସୁଦେବ, ଷଷ୍ଠ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସପ୍ତମ ସଂକର୍ଷଣ, ଅଷ୍ଟମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ନବମ ନବ-ଫଳକ ରୂପ, ଦଶମ ନିଜ ଭାବରେ, ଏକାଦଶ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏଠାରୁ ଆଗକୁ ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ଚକ୍ର ଭଙ୍ଗ, ଫାଟିଯାଇଥାଏ, କିମ୍ବା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହାର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ରୂପକୁ କୌଣସି ଭକ୍ତ ଆଶା କରିଥାଏ, ସେ ତାହାକୁ ଆଦର ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯିଏ ପାହାଡ଼ର ଦେବତାକୁ କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ନେଇଥାଏ, ସେ ତିନି ଲୋକର ଚଳନ-ଅଚଳନ ସମସ୍ତ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଲାଗେ। ଯେଉଁଠି ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ଅଛି, ସେଉଁଠି ହରି ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠି ଦାନ, ପାଠ, ଓ ସ୍ନାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ—ବାରାଣସୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର—ଠାରୁ ଏକ ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ମେରିଟ୍ କୋଟିଗୁଣା ଅଧିକ, ଏବଂ ବାରାଣସୀ ତୀର୍ଥର ମହାଫଳ ମିଳିଥାଏ। ମଣିଷ କୌଣସି ପାପ କଲେ—ଏଉଁ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଶୀଘ୍ର ଦହିଯାଏ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା। ଯେଉଁଠି ଶାଳଗ୍ରାମ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ, ସେଉଁଠି ଦ୍ୱାରାବତୀର ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ଦେବତା ଏକଠା ହୋଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ପୂଜାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବନବାସୀ, ଓ ଭିକ୍ଷୁ—ସମସ୍ତେ କରିପାରିବେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିଦା ନାହିଁ। ଏହି ପୂଜାରେ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର, ପାଠ, ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; କୌଣସି ଷ୍ଟୋତ୍ର କିମ୍ବା ନିୟମ ବି ନାହିଁ। ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷ କରି କାର୍ତିକ ମାସରେ ଏହା ସପ୍ତମ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ। ଯିଏ କେଶବ ପୂଜା ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଛୋଟ ଚକ୍ର ମାନେ କଲେ, ମାଟି, ଧାତୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀରେ, ସେ କୋଟି ବର୍ଷ ଯାଏଁ ସ୍ଵର୍ଗରେ ବାସ କରିଥାଏ। ଏକ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୂଜା କଲେ, କାର୍ତିକରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ କଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଅନୁଚିତ ଯୋଗ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କଲେ, ଏହି ପାପ ହରିଙ୍କ ନିବାସରେ ଚକ୍ର କଲେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯିଏ ଦିନେ ଦିନେ କେଶବ ପୂଜା ପୂର୍ବରୁ ଚକ୍ର କଲେ, ସେ ସପ୍ତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧବା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି ଶାଳଗ୍ରାମ ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର କାର୍ତିକ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏହା ପରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଗଛର ଛାୟାରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଦାନ କରିଥାଏ, ମାଧବଙ୍କ ଦୟାରେ ତାଙ୍କ ପିତୃଗଣ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଖ କିମ୍ବା ଦେହରେ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ତାଁକୁ ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି; ତୁଳସୀ ମାଳା କିମ୍ବା ବିଶେଷ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ପ୍ରତି ଯିଏ ଅନୁଗତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ମଣିଷ ଗଳାରେ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ଧାରଣ କରିଥାଏ, କେଶବ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବସିଥାଏ। ଧାତ୍ରୀ ଫଳ, ତୁଳସୀ ମାଟି ଓ ଦ୍ୱାରକାର ଉତ୍ପାଦିତ ବସ୍ତୁ—ଏହି ତିନି ଜିନିଷ ଯାହାଙ୍କ ଘରରେ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଫଳଦାୟକ। କଳି ଯୁଗରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାତ୍ରୀ ମାଳା ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ତିନି ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବସିଥାଏ। ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ମାଳା ଯୁଗଳ ଗଳାରେ ଧାରଣ କଲେ, ସେ ଦଶ ମିଳିଅନ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଵର୍ଗରେ ବସିଥାଏ। ଯିଏ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ଏକେକ ଫୁଲ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ଉପହାର କରି ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ତୁଳସୀ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯିଏ ଦିନେ ଦିନେ ତୁଳସୀ ଫୁଲରେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧା, ଓ ରୋଗର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ। କାର୍ତିକ ମାସରେ ତୁଳସୀ ମାଳାରେ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ମହାଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ମାଳା ମନ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷରରେ ତିଆରି, ଶୌରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସଫା କରେ, ଚନ୍ଦନ, କାପୁର, ଅଗୁରୁ, କୁମ୍କୁମ ସହିତ; କେତକୀ ଫୁଲ ଓ ଦୀପ ଉପହାର କେଶବଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ। କାର୍ତିକ ମାସରେ କେତକୀ ଫୁଲ ଦେଇଥିଲେ କଳି ଯୁଗରେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଦୀପ ଦାନ ଏକ ଶତ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାଏ; ପଦ୍ମ, ତୁଳସୀ, କେତକୀ, ଏବଂ ମୁନି ଫୁଲ ଉପହାର ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ବିଶେଷ କରି କାର୍ତିକ ପଞ୍ଚମୀରେ ଦୀପ ଦାନ, ଏବଂ କେତକୀ ମାଳାରେ ଫୁଲର ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ, କେଶବ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଵର୍ଗରେ ନିବାସ ଦେଇଥାଏ। ମଧୁସୂଦନ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଘରେ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ କେଶବକୁ ଦମନକ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଘର ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଯିଏ ଜନାର୍ଦନକୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନରକ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ତାହା ପୂଜାର ଫଳ ଅତିଶୟ। ଏପରି ମୁନି ଫୁଲରେ ମହାସେନ ମାନେ ବାକି ସମସ୍ତ ଫୁଲକୁ ଛାଡ଼ି ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅତି ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳିଥାଏ।