ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତିନି ଜଗତର ପବିତ୍ରକାରୀ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପିତା, ଆପଣ କଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ଯାହାକୁ ଶିବ ଓ କୃଷ୍ଣ ଉଚ୍ଚ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥାନ୍ତି? ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ କଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି? ଏହା କି ଏକ ଦେବୀ କିମ୍ବା ଦେବତା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ?” ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “କେଉଁ ଦେବୀ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନ କରି, ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ, ନାଗ, ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରସ୍ରୁତିଜ, ବୃକ୍ଷ, ଓ ବିଜଜନ୍ମାନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶୁଭ ଫଳ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଶ୍ରୀପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ଆରମ୍ଭରେ ସେ ମାୟା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ନିଜେ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି: ‘ହେ ଆଦି ଶକ୍ତି, ତୁମେ ଜଗତ ହୁଅ; ତୁମରୁ ମୁଁ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବି।’ ଏହା ଶୁଣି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ହେଲେ ଓ ସପ୍ତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ।” ସେ ସପ୍ତ ଭାଗ ହେଲେ: ଗାୟତ୍ରୀ, ବାକ୍ (ବାଣୀ), ସ୍ଵର୍ଗର ଧନ, ଫଳ ଓ ଧନ ଦାତ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ, ଶିକ୍ଷା, ଉମା ଦେବୀ, ଶକ୍ତିର ବୀଜ, ତପସ୍ଵି, ବର୍ଣ୍ଣିକା ଓ ଧର୍ମଦ୍ରବା। ଗାୟତ୍ରୀରୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବେଦରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ଵ ନିର୍ମିତ ହେଲା। ଗାୟତ୍ରୀରୁ ସ୍ଵସ୍ତି, ସ୍ଵହା, ସ୍ଵଧା, ଦୀକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ମାତୃ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଚନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ଵଧା ପାଇ ବେଉଁ ଓ ଅମର ହେଲେ; ଏହାପରେ ଦେବମାନେ ଅମୃତକୁ ପୃଥିବୀରେ ମୁକ୍ତ କରିଲେ। ପୃଥିବୀ ଧାନ୍ୟରେ ଭରିଗଲା, ଔଷଧିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ରୋତ ହେଲା; ଫଳ, ମୂଳ, ଶାକ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ବାକ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୁହଁ ଓ ମନରେ ବିରାଜିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ, ବିରୋଧ, ଦୁଃଖ, ମୋହ, ପ୍ରକାଶ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ବିନା ବିଶ୍ଵର ଆସଲ ଗୁଣ ହରାଯାଏ। ମନ୍ଦିର ଜନ୍ମ, ପୋଷାକ ଓ ଭୂଷଣ ଆହରଣ, ଆନନ୍ଦ ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ—ଏହି ସବୁ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା। ଉମାଙ୍କ କାରଣରେ ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ବିଶ୍ଵରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେଲା; ସେ ଜ୍ଞାନର ମା, ଶିବଙ୍କ ଅର୍ଧ ଶରୀରରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି। ବାକ୍ର ଶକ୍ତି ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭ୍ରମିତ କରିଥାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦାନବ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ରୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କଲେ। ସେ ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଜୟ କରିଥିଲେ; ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ରଦାନବମାନେ ସହଜରେ ନିଶ୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ। ସେ ସଦା ଦାନବମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରି ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି; ଏହି ମହାଦେବୀକୁ ଦେଖି ମୁଁ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମି, ଶିବଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ, ଆମେ ତିନି ଜଣେ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର—ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲୁ। ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଜଳ ଆକାରରେ କମଣ୍ଡଳୁରେ ବିରାଜିଥିଲେ, ବଳୀଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ବଳୀ ଏକ ବେଶ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ଦୁଇଟି ପଦରେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ ହେଲା। ଉପରକୁ ପଦ ଉଠି ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଗଲା; ମୁଁ ଏହି ପଦକୁ କମଣ୍ଡଳୁର ଜଳରେ ପୂଜା କଲି। ପଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପରେ ଏହି ଜଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ଉପରେ ପଡିଲା; ଏହି ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କ ଚୁଡା ମୁଣ୍ଡରେ ପହଞ୍ଚି, ଚୁଡାରେ ବିରାଜିଲା। ପରେ, ଭାଗୀରଥ ଭୂମିରେ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା ଓ ତପସ୍ୟା କରି, ମହା ହସ୍ତୀକୁ ତଳକୁ ଆଣି ପୂଜା କଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତିନି ଦାନ୍ତରେ ପାହାଡକୁ ଭଙ୍ଗି, ଏକ ଗୁଫା ତିଆରି ହେଲା; ଏହି ଦେବୀ ତିନି ଗୁଫା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ‘ତ୍ରିସ୍ରୋତା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ହରାଙ୍କ ଏକତ୍ରିତ ଦ୍ୱାରା ସେ ପବିତ୍ର ହୋଇଲେ, ବିଶ୍ଵର ପବିତ୍ରକାରୀ ହେଲେ; ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେ। ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ଅର୍ପଣ, ଦେବତା ପୂଜା—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; କେବଳ ଗଙ୍ଗା ସେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଫଳ ମିଳେ। ଧର୍ମ ସାଧନା ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ନାହିଁ; ତିନି ଲୋକର ପୁଣ୍ୟ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଏହି ଦେବୀ ଉପସ୍ଥିତ, ଏହି ଭାଗୀରଥୀକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ନାରଦ। ଗଙ୍ଗା ଜଳର ସଂଯୋଗରେ ସଗରପୁତ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଓ ପରପୁରୁଷ ଶ୍ବର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷି ନାରଦ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତଠାରେ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତି କଷ୍ଟ: ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ, ଓ ସାଗର ସଙ୍ଗମ। ତିନି ରାତି କିମ୍ବା ଏକ ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହିପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଠାରେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯିବେ; ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଶ୍ବର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ। ବିଶେଷତଃ କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ଲୋକମାନେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିହୀନ ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶୁଭବାଣୀ ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗଙ୍ଗା ତପସ୍ୟା କରି ମୋକ୍ଷ ପଥରେ ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର କଥା ଯେଉଁ ମର୍ତ୍ୟ ଶୁଣିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନଦୀକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ପାଇବେ। ଏହାକୁ ଏକବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ସ୍ତୁତି, ମନ୍ତ୍ର, ଦେବପୂଜାର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ; ଏହିଠାରେ ଜପ, ଅର୍ପଣ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଜନ୍ମ ପରେ ଜନ୍ମ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସେ ସମୟରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ମହା ଋଷି ସଂଜୟ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।