ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଲୋକ ଶତ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ, ଲଙ୍ଗଡ଼, କିମ୍ବା ଅର୍ଥହୀନ ଜୀବନରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଗର୍ଭପାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ଉପରେ ପହଞ୍ଚିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତରେ ଅସ୍ଥିର, ଅନ୍ୟମାନେ ଖାଇଥିବା ଅନ୍ନ ଖାଇଥିବା ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକ ଭଳି ଅବହେଳିତ। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ମହିମା ପାଠ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଫଳ; ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଓ ପତିତ ପ୍ରକୃତି ଲୋକ ଗଙ୍ଗାର ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଏହି ମହିମା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଓ ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି କାହାରି ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଯାତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ନେଇ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କରିବାର ଫଳ କର୍ତ୍ତାକୁ ମିଳେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ କୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଦୁଇଗୁଣ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ବୋଲିଥିଲେ, “ହେ ବ୍ୟାସ, ଆମେ ତୁମଠାରୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ପବିତ୍ର ମହିମା ଶୁଣିଲୁ।” ତେବେ ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, “ଗଙ୍ଗା କିଏ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏତେ ପବିତ୍ର କାହିଁକି? ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ?” ବ୍ୟାସ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରାତନ ଏକ ପବିତ୍ର କଥା କହିବି। ଏହା ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏକଥିରେ ଏକଦା ମହାମୁନି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତିନିଉଁ ଲୋକର ପବିତ୍ରକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ‘ହେ ପିତା, ଆପଣ କ’ଣ ଏମିତି କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଶିବ ଓ କୃଷ୍ଣ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି? ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ କ’ଣ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି? ସେ କ’ଣ ଏକ ଦେବୀ, କି ଦେବତା? ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ?’ ‘କିଏଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ସର୍ପ, ପକ୍ଷୀ, ସ୍ଵେଦଜ, ବୃକ୍ଷ, ବିଜଜ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ଶୁଭ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ସମୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବେ?’ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ଆଦିକାଳରେ ସେ ଥିଲେ ମାୟା, ସ୍ବୟଂ ପ୍ରକୃତି। ମୁଁ କହିଲି, “ହେ ଆଦି ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ହେଉ। ତୁମଠାରୁ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଜିବି।” ଏହା ଶୁଣି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେଲେ ଓ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ। ‘ଗାୟତ୍ରୀ, ବାକ୍, ସ୍ଵର୍ଗର ଧନ, ସମସ୍ତ ଫସଲ ଓ ଧନ ଦାତ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ, ଶିକ୍ଷା, ଦେବୀ ଉମା, ଶକ୍ତିର ବୀଜ, ତପସ୍ଵିନୀ, ବର୍ଣ୍ଣିକା ଓ ଧର୍ମଦ୍ରବା—ଏହି ସାତି ଦେବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗାୟତ୍ରୀଠାରୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବେଦଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସ୍ୱସ୍ତି, ସ୍ୱହା, ସ୍ୱଧା, ଦୀକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ମାତୃକା ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଚନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱଧା ପାଇ ଅଜର ଓ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ସେହିପରି ଦେବମାନେ ଅମୃତ ଧାରା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ତାପରେ ପୃଥିବୀ ଫସଲରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଔଷଧିର ମୂଳ ସ୍ଥାନ ହେଲା। ଫଳ, ମୂଳ, ଶାକ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ। ବାଣୀ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୁହଁ ଓ ମନରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ‘ଜ୍ଞାନ, ବିରୋଧ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ—ଏସବୁ ତାଙ୍କ ବିନା ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ହରାଇଯାଏ। ଅମ୍ବୁଜ ଜନ୍ମ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ସଂଗ୍ରହ, ଆନନ୍ଦ ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ—ସବୁ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା। ଉମାଙ୍କ କୃପାରେ ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିସ୍ତାରିତ; ସେ ଜ୍ଞାନର ଜନନୀ, ଶିବଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗ ରୂପେ ବିରାଜିତ। ‘ବାଣୀର ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରେ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦାନବ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୁରୁ ନାମକ ଦାନବ ନିହତ ହେଲେ। ସେ ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ କଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ସେ ଦେବୀ ସଦା ଦାନବ ଶକ୍ତିକୁ ନାଶ କରି, ଏହି ତିନିଉଁ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ‘ସେ ଧର୍ମର ମୂଳ ରୂପ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ବିରାଜିତ। ସେ ମହାଦେବୀକୁ ଦେଖି, ମୁଁ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣକମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଜଳ ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଆମେ ତିନିଜଣେ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ଵର—ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲୁ। ‘ଧର୍ମର ମୂଳ ରୂପରେ, କମଣ୍ଡଳୁରେ ଜଳ ଭାବେ, ସେ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ବଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଏକ ଛଳରେ ଧରାପଡ଼ିଲେ; ଦୁଇଟି ପଦେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଆବୃତ କରାଗଲା। ତାଙ୍କ ଚରଣ ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଭେଦି ମୋ ପାଖରେ ଆସିଥିଲା; ମୁଁ କମଣ୍ଡଳୁର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଦକୁ ପୂଜିଲି। ଏହି ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନରେ ଜଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା; ସେଠାରୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କ ଜଟାରେ ବିହାର କଲା। ‘ତାପରେ ଭାଗୀରଥ ଭୂମିରେ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆଣିଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପର୍ବତକୁ ତିନିଟି ଦନ୍ତରେ ଭାଙ୍ଗି ଗୁହା ତିଆରି କଲେ; ଏହି ତିନି ଗୁହା ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗା ବହିବାରୁ, ସେ ତିନିଧାରା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ହରଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପବିତ୍ରକର୍ତ୍ତା। ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ଦେବପୂଜା କରନ୍ତି, ଗଙ୍ଗାସେବା ବିନା ସେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।